Jamhuuriyadda Saddexaad ee Soomaaliya waxaa lagu dhisay nidaam federaal ah, iyadoo la ogaa inaan dowlad qaran oo waarta dib loogu dhisi karin awood dhexe oo wax walba majaraha u haysa. Ujeeddada federaalaynta ayaa ahayd in awoodda la baahiyo, la daryeelo danaha gobollada, lana mideeyo dal ay tobannaan sano ragaadiyeen colaado ba’an. Hase yeeshee, heshiiskii siyaasadeed ee dalka lagu maamulayay ayaa haatan wajahaya culays aad u weyn. Ismari-waaga ka dhashay dastuurka, hannaanka doorashada iyo sida awoodaha loo qaybsanayo ayaa sababay in Dowladda Federaalka Soomaaliya (FGS), dhowr maamul oo ka tirsan kuwa xubnaha ka ah iyo mucaaradku ay cagta saaraan dhabar-ka-dhiidhin toos ah. Koonfur Galbeed gudaheeda, is-faham-darradaas waxay durba isku beddeshay gacan-ka-hadal iyo dagaal hubaysan.
Qormadan waxaan ku eegayaa sida khilaafaadka ka taagan federaalka, wax-ka-beddelka dastuurka, muddada xilka madaxweynaha ee dhammaatay iyo geeddi-socodka doorashada ay Soomaaliya u gaarsiiyeen heerkan adag. Waxaan dooddayda ku salaynayaa in qalalaasahan aan marnaba lagu xallin karin go’aanno hal dhinac ah ama awood ciidan; wuxuu u baahan yahay heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay, kaas oo dib u soo celinaya kalsoonida isla markaana ciidanka xoogga dalka ka fogeynaya loolanka siyaasadeed ee kooxaysan.
- Advertisement -
Puntland iyo Jubaland ayaa gabi ahaanba qaadacay hannaanka dastuurka ee dowladda federaalka, halka saamileyda kale ee siyaasadduna ay Villa Somalia ku eedaynayaan inay wiiqayso madaxbannaanida dowladaha xubnaha ka ah dowladda federaalka, awooddana ay ku ururinayso Muqdisho. Dowladda federaalku waxay ku doodaysaa in doorasho qof iyo cod ah iyo hay’ado qaran oo xooggan ay lagama-maarmaan u yihiin in Soomaaliya laga saaro gorgortanka joogtada ah ee kooxaha siyaasadda dhex mara. Ujeeddadaasi xaqiiqdii qiimo bay leedahay. Balse nidaam dimuqraaddi ahi ma heli karo sharciyad buuxda haddii hal dhinac oo keliya uu jeexdo xeerarka, dabadeedna uu dalka intiisa kale ku khasbo. Taasina waxay keentay in tallaabooyinka dowladda federaalka ee ku wajahan maamul-goboleedyada loo arko qorshe lagu burburinayo nidaamka federaalka halkii laga dhihi lahaa dib-u-habayn baa lagu samaynayaa.
Madaxweynuhu wuxuu caddayn uga dhigayaa codayntii ka dhacday deegaanno ka tirsan Koonfur Galbeed, Galmudug iyo Hirshabelle in Soomaaliya ay u jihaysatay doorasho qof iyo cod ah. Si kastaba ha ahaatee, shacabka Soomaaliyeed ayaa tallaabooyinkaas u arkayay magacaabis la soo agaasimay halkii ay ka noqon lahaayeen doorashooyin xalaal ah. Tartanka siyaasadeed ayaa la xayiray, natiijooyinkii soo baxayna aad baa loo maamulay, iyadoo aan codbixiyayaasha fursad dhab ah loo siin inay wax doortaan. Inkasta oo arrintu sidaas ahayd, haddana Madaxweyne Hassan Sheikh Mohamud wuxuu natiijooyinkaas ku tilmaamay guul weyn oo laga gaaray dimuqraadiyadda. Dimuqraadiyadda laguma qiyaasi karo furitaanka goobaha codbixinta oo keliya; waxa ay u baahan tahay loolan dhab ah, madaxbannaani hay’adeed iyo in shacabku aaminaan natiijada ka dhalata.
Jadwalka doorashada ayaa isna si weyn u huriyay khilaafka taagan. Guddiga doorashada ee madaxweynaha ayaa shaaciyay in doorashada baarlamaanka la qaban doono April 15, 2027, taas oo ay ku xigi doonto doorashada madaxweynaha oo loo asteeyay May 15. Dhinacyada mucaaradka ayaa ganafka ku dhuftay jadwalkaas maadaama lagu dhawaaqay iyadoo aan heshiis laga gaarin hannaanka doorashada, maamulidda codbixinta iyo saldhig dastuuri ah oo lagu kordhinayo muddo-xileedka hay’adaha hadda jira. Qayb weyn oo mucaaradka ka mid ah ayaa mabda’ ahaan taageersan doorasho toos ah, balse waxay diiddan yihiin geeddi-socod ay si gaar ah u maamulayso Villa Somalia.
Jadwalkan dhinac kaliya ka soo baxay ayaa sidoo kale dhaliyay xanta sheegaysa in madaxweynuhu doonayo inuu ku meelmariyo doorasho shuruudaha isagu dejiyay, isna doorto, xafiiskana sii joogo xitaa haddii awooddiisu ay ku koobnaato oo keliya Villa Somalia. Qorshahaasi ha jiro ama yaanu jirin, jiritaanka cabsida noocan ah ee dalka ka dhex wareegaysa waxa ay muujinaysaa heerka uu gaarsiisan yahay shaki-kala-qabku, waxaanay sii kordhinaysaa baahida loo qabo geeddi-socod siyaasadeed oo lagu wada qanacsan yahay.
Khilaafkan ayaa sidoo kale si toos ah ugu xiran muddo-xileedka madaxweynaha. Afartii sano ee Hassan Sheikh Mohamud waxay dhammaatay May 15, 2026. Bishii January 2024, madaxweynuhu wuxuu shacabka Soomaaliyeed u xaqiijiyay in wax-ka-beddel kasta oo dastuurka lagu sameeyo, gaar ahaan midka taabanaya muddo-xileedka madaxweynaha, uu dhaqangali doono baarlamaanka soo socda ee aanu saamayn doonin midka hadda jira. Labo bilood kaddib, waxaa la ansixiyay wax-ka-beddel muddo-xileedka hay’adaha federaalka ka dhigaya shan sano halkii ay ka ahaayeen afar sano. Madaxweynaha ayaa haatan wax-ka-beddelkaas cuskanaya si uu ugu qiil yeesho inuu xafiiska sii joogo ilaa May 2027.
Mowqifka uu hadda qaatay ayaa si cad uga hor imaanaya ballanqaadkiisii hore. Mucaaradka waxay ku adkeysanayaan in wax-ka-beddelkan aan dib loogu noqon karin si loogu kordhiyo muddo-xileed lagu helay sharcigii hore ee afarta sano ahaa. Go’aanka madaxweynaha ee ah inuu wax ku maamulo hannaanka doorasho ee wax laga beddelay, oo ay ku jirto habka loo dooranayo madaxda qaranka, ayaa sii kiciyay qalalaasaha dastuuriga ah wuxuuna si qoto dheer u dhaawacay kalsoonidii jirtay.
Madaxweynaha waxaa laga filayaa inuu ilaaliyo Dastuurka uuna noqdo astaanta midnimada qaranka, gaar ahaan xilliyada xasaradaha siyaasadeed. Mas’uuliyaddiisu waa inuu dalka isku hayo isagoo xallinaya danaha is-diiddan ee heer qaran. Markii uu isagu qayb ka noqdo khilaafka halkii uu ka noqon lahaa dhexdhexaadiye lagu kalsoonaan karo, madaxtooyadu waxay luminaysaa doorkeedii midaynta dalka.
Madasha wadatashiga ee la soo jeediyay inay Muqdisho ka qabsoonto laga bilaabo November 14 ilaa 18 ayaan weli dib u soo celin kalsoonidii luntay. Casuumaad la diro oo keliya kuma filna xaaladda jirta, gaar ahaan marka la eego wadahadalladii hore ee lala lahaa kooxaha mucaaradka ee marar badan fashilmay, xitaa kaddib dadaalladii caalamiga ahaa ee lagu xallinayay ismari-waaga doorashada. Saamiley badan ayaa ka shakisay in casuumaaddani ay tahay uun mid waqti lagu dhuminayo halkii heshiis dhab ah laga gaari lahaa.
Kalsooni-darradaas ayaa sii xoogaysatay maadaama ay Villa Somalia ku guuldarraysatay inay soo bandhigto ajande cad, xeerar lagu wada heshiiyay ama hannaan labada dhinacba ay u arkaan mid wax ku ool u ah wadahadalka. Ma aysan faahfaahin sida ka-qaybgalayaashu ay saameyn ugu yeelan karaan qodobbada laga wada hadlayo ama go’aannada horay loo shaaciyay. Haddii aan cabashooyinka mucaaradka xal loo helin, madashu waxa laga yaabaa inaysan ku qabsoomin qaab macno leh. Kulan ay gebi ahaanba madaxtooyadu gacan ku hayso waxa uu noqonayaa oo keliya maareyn siyaasadeed, balse ma noqon doono wadaxaajood dhab ah.
Isku-mari-waaga siyaasadeed ayaa sidoo kale si toos ah uga muuqda dhulka Koonfur Galbeed. Bishii March, ciidanka federaalka ayaa galay Baydhabo, waxay xukunka ka tuureen maamulkii Madaxweyne Abdiaziz Laftagareen waxayna taageereen maamul lagu beddelay. Iska hor imaadka hubaysan ayaa sii socday, iyadoo ciidamo daacad u ah Laftagareen ay dib u qabsadeen dhowr xarumood oo degmo ah isla markaana culeys xooggan saareen waddooyinka soo gala Baydhabo. Adeegsiga ciidanka federaalka ee loolankan ayaa khilaaf siyaasadeed u rogay colaad sokeeye oo hubaysan.
Colaaddaasi waxay sidoo kale Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed (SNA) ka weecinaysaa doorkoodii amniga qaran ee laga sugayay inay la wareegaan xilli ay ciidamada Midowga Afrika dalka ka baxayaan. SNA ma diyaarsana inay booska ciidamadaas ka buuxiyaan dalka oo dhan; deegaannadii horay loogu wareejiyay ciidamada Soomaalida qaarkood ayaa dib ugu dhacay gacanta Al-Shabaab. Ciidanka oo loo adeegsado kooxaha siyaasadda kaga soo horjeeda dowladda waxay sii daciifinaysaa awooddoodii difaaca dalka, waxayna meesha ka saaraysaa kalsoonida shacabku ku qabeen waajibaadkooda qaran. Tani waxay sidoo kale dhaawacaysaa kalsoonida dadweynaha waxayna Al-Shabaab u furaysaa fursado ay ku ballaariyaan awooddooda.
Xiisadda ka taagan Koonfur Galbeed iyo leexinta SNA ee loo adeegsanayo khilaafaadka gudaha waxay heshiis siyaasadeed oo wada-hadal lagu gaaro ka dhigaysaa mid degdeg ah oo lama-huraan ah. Tallaabada ugu horreysa ee loo baahan yahay waa in la qaboojiyo colaadda, ciidankana laga fogeeyo hardanka siyaasadeed ee kooxaysan. Kaddibna, Madaxweynaha, hoggaamiyeyaasha dowlad-goboleedyada iyo kooxaha mucaaradka waa inay fariistaan miiska wadahadalka iyadoo la helayo geeddi-socod leh ajande iyo habraac lagu wada heshiiyay, lana adeegsanayo dhexdhexaadin ay dhammaan dhinacyadu ku kalsoon yihiin. Wada-xaajoodyadu waa inay xal u helaan qodobbada dastuurka ee lagu muransan yahay, muddo-xileedka madaxweynaha iyo jadwalka doorashada, ayna soo saaraan khariidad-hawleed dhinacyadu u wada hoggaansamaan. Haddii aan heshiis noocaas ah la helin, doorashooyin is-barbar-socda, sheegashooyin sharciyad oo iska soo horjeeda iyo gacan-ka-hadal hubaysan oo hor leh ayaa ahaan doona halis dhab ah oo taagan.
Tijaabada ugu weyn ee hortaalla Madaxweyne Hassan Sheikh Mohamud ayaa ah bal inuu aqbali doono xal doorasho oo wada-tashi lagu gaaro oo ay aamini karaan dowladaha xubnaha ka ah dowladda federaalka iyo mucaaradku. Mustaqbalka siyaasadeed ee Soomaaliya ayaana ku tiirsan dookha uu go’aankaas ka qaato.
