Muqdisho (AX) — Hoggaanka Waqooyi Galbeed ayaa walaac xooggan ka muujiyay suurtagalnimada in Israel ay dib u eegis ku sameyso aqoonsigii ay siisay maamulkaas, kaddib guuldarradii doorashada ee soo gaartay Ra’iisul Wasaare Benjamin Netanyahu iyo tallaabadii xilka dhismaha xukuumadda cusub loogu dhiibay hoggaamiyaha mucaaradka Gadi Eisenkot, sida ay Khamiis werisay warbaahinta dadweynaha Israel ee KAN.
Warbixinta ayaa tilmaantay in diblamaasiyiin iyo mas’uuliyiin ka tirsan Israel ay u xaqiijiyeen madaxda Waqooyi Galbeed inaan marnaba la qorsheyneyn in laga laabto go’aankii aqoonsiga, xataa haddii Netanyahu laga beddelo hoggaanka xukuumadda.
Ilo-wareedyo u dhashay Israel, oo ay ku jiraan shaqsiyaad ka baxsan wareegyada siyaasadda tooska ah, ayaa saraakiisha Waqooyi Galbeed u xaqiijiyay in arrinta aqoonsigu aysan ahayn meelaha ay ku kala aragti duwan yihiin axsaabta siyaasadeed ee dalkaas.
Kalsooni-gelintan ayaa ka dhalatay shaki Hargeysa soo foodsaaray oo la xiriiray in isbaddel kasta oo ku yimaada madaxda Israel uu wiiqi karo xiriirkii diblamaasiyadeed ee la unkay xilligii xukuumaddii Netanyahu.
Eisenkot, oo madax u ah xisbiga dhexe ee Yashar, ayaa Nov. 8 xilka soo dhisidda xukuumadda cusub ka helay Madaxweyne Isaac Herzog, kaddib markii ay soo xusheen xisbiyo ku fadhiya 67 kursi oo ka mid ah 120-ka mudane ee baarlamaanka Knesset.
Netanyahu ayaa dhankiisa sii ahaanaya ra’iisul wasaaraha xilka sii haya inta ay socdaan gorgortanka iyo wadahadallada adag ee ku xeeran dhismaha xukuumad cusub.
Israel ayaa Dec. 26, 2025 si rasmi ah u aqoonsatay Waqooyi Galbeed inay tahay dowlad madax-bannaan, iyadoo noqotay dalkii ugu horreeyay ee ka tirsan Qaramada Midoobay oo qaada tallaabadaas.
Go’aankaas waxaa si weyn uga hor-yimiday dowladda federaalka Soomaaliya, taasoo si adag ugu adkaysata in Waqooyi Galbeed ay tahay qayb lama-taabtaan ah oo ka mid ah dhulkeeda xuduudihiisa la aqoonsan yahay.
Waqooyi Galbeed waxay sanadkii 1991 ku dhawaaqday inay ka go’day Soomaaliya, waxayna tan iyo xilligaas lahayd maamul u gaar ah, ciidamo nabadgelyo iyo hay’ado dowladeed, inkasta oo sheegashadeeda gooni-isu-taagga ay Muqdisho si joogto ah u diiddan tahay.
Xaqiijinta la sheegay inay Israel bixisay ayaa timid xilli labada dhinacba ay si dardar leh u horumarinayaan xiriirkooda diblamaasiyadeed.
Horaantii bishan, safiirka Israel u magacowday Waqooyi Galbeed, Michael Lotem, ayaa warqadihiisa aqoonsiga danjirenimo ku wareejiyay madaxweynaha Waqooyi Galbeed, Abdirahman Mohamed Abdullahi Irro, munaasabad ka dhacday xarunta madaxtooyada ee Hargeysa.
Munaasabaddaas ayaa loo arkay tallaabo kale oo horey loogu qaaday hirgelinta iyo adkaynta xiriirka labada dhinac kaddib go’aankii ay Israel ku aqoonsatay Waqooyi Galbeed.
Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Israel, Gideon Sa’ar, ayaa soo dhoweeyay tallaabadaas diblamaasiyadeed, isagoo ku celiyay go’aanka adag ee xukuumaddiisu ku doonayso inay ku xoojiso wax-wada-qabsiga ay la leedahay Hargeysa.
“Israel waxaa ka go’an inay horumariso oo ay xoojiso xiriirka ay la leedahay Waqooyi Galbeed,” ayuu yiri Sa’ar.
Wasiirku wuxuu tallaabada is-dhaafsiga danjireyaasha ku tilmaamay qorshe lagu dhaqan-gelinayo heshiiskii ay labada dhinac ku gaareen markii ay yeesheen aqoonsiga labo-dhinaclayda ah.
Tallaabooyinkan diblamaasiyadeed ayaa sidoo kale soo baxaya xilli Waqooyi Galbeed ay raadineyso iskaashi dhanka amniga ah oo dhow oo ay la yeelato Israel, sababo la xiriira ballaarashada xiriirka milateri ee u dhexeeya Turkey iyo dowladda federaalka Soomaaliya.
Wareysi uu bishii hore siiyay warbaahinta Middle East Eye, ayuu Mohamed Osman Fadal oo ah la-taliye sare oo dhanka arrimaha dibadda ah ee madaxweynaha Waqooyi Galbeed ku muujiyay in Hargeysa ay Israel ka dalbaneyso kaalmo ay ku dhisato awooddeeda difaaca cirka.
“Waxaan u baahannahay qalabka difaaca cirka,” ayuu yiri Fadal. “Waxaan rabnaa in Israel ay nagu taageerto ka hortagga Turkey.”
Hadalka mas’uulkan ayaa si cad u muujiyay welwelka ay mas’uuliyiinta Waqooyi Galbeed qaarkood ka qabaan awoodda milateri ee Turkey ku leedahay gudaha Soomaaliya, gaar ahaan kaalinta ay ku leedahay carbinta iyo qalabaynta ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya.
Dowladda Soomaaliya ayaa dhankeeda si isdaba-joog ah u cambaareysay aqoonsiga ay Israel siisay Waqooyi Galbeed, waxayna gabi ahaanba qaadacday safiirka Israel ee Hargeysa loo magacaabay, iyadoo dhacdooyinkaas ku tilmaantay xadgudub bareer ah oo ka dhan ah qarannimada iyo midnimada dhuleed ee Soomaaliya.
Xogaha cusub ee ay tebisay KAN waxay tilmaamayaan in mas’uuliyiinta Israel ay aaminsan yihiin in qorshaha aqoonsiga Waqooyi Galbeed uu siduu yahay u socon doono, iyadoo aan loo eegin isbaddel kasta oo ku yimaada hogaanka xukuumadda dalkaas.
Hase yeeshee, Eisenkot weli si cad fagaare ugama hadlin siyaasaddiisa ku aaddan arrimaha Waqooyi Galbeed, iyadoo sidoo kale aan weli la caddayn qaab-dhismeedka rasmiga ah ee ay yeelan doonto xukuumadda wada-jirka ah ee Israel.
