Muqdisho (AX) — Ururka Qareennada Uganda ee Uganda Law Society ayaa ugu baaqay Madaxweynaha Soomaaliya Hassan Sheikh Mohamud inuu dhowro go’aannadii Maxkamadda Sare ee lagu laalay muddo kororsiga xilkiisa madaxtinimo iyo xil ka qaadistii Guddoomiyihii Maxkamadda Sare Baashe Yusuf Ahmed.
Bayaan la soo saaray Talaadadii, ayay dalladda ay ku midoobeen qareennada reer Uganda ku muujiyeen walac xooggan oo ku aaddan khilaafka sharciyeed ee u dhexeeya madaxtooyada iyo garsoorka Soomaaliya, iyagoo xusay in kaalintii ciidan ee ay Uganda ku lahayd Soomaaliya ku dhowaad labaatankii sano ee la soo dhaafay ujeeddadeedu ahayd in lagu dhiso nabad waarta iyo hay’ado dimuqraadi ah.
Bayaanka oo cinwaan looga dhigay “Uganda Waxay Dhiig u Daadisay Nabadda Soomaaliya. Waa Inaanay Muqdisho Dayicin,” ayaa loogu baaqay dowladda Soomaaliya inay dhowrto xaddidaadda muddo-xileedka dastuuriga ah, ilaaliso madaxbannaanida garsoorka, ayna u hoggaansanto go’aannada Maxkamadda Sare.
Ururku wuxuu daliishaday xukunkii maxkamaddu soo saartay Nov. 5, kaas oo dhigayay in wax-ka-beddelkii dastuurka ee la meelmariyay bishii Maarso 2026, ee muddo-xileedka madaxweynaha iyo baarlamaanka looga dhigay shanta sano halkii uu ka ahaa afar, aan lagu dabaqi karin mas’uuliyiinta markaas xilalka hayay.
Maxkamadda ayaa go’aamisay in muddadii afarta sano ahayd ee Hassan Sheikh ay ku ekeyd May 15, 2026, halka muddo-xileedka labada aqal ee Baarlamaanka Federaalkuna uu ku ekaa April 14.
Sidoo kale, waxay fareysaa saamilleyda siyaasadda inay ku heshiiyaan qaab-dhismeedka doorashada muddo 30 maalmood gudahood ah, isla markaana doorashooyin lagu qabto muddo 90 maalmood gudahood ah.
Ururka Uganda Law Society ayaa si adag u dhaleeceeyay tallaabadii uu madaxweynuhu xilka kaga qaaday Baashe bishii Nov. 4 isla markaana uu beddelkiisa ugu magacaabay Guddoomiyihii hore ee Maxkamadda Sare Ibrahim Idle Suleiman.
Maxkamadda Sare ayaa markii dambe tallaabadaas ku tilmaantay mid baalmarsan dastuurka oo aan waxba kama jiraan ah, iyadoo xukuntay in madaxweynuhu uusan awood u lahayn inuu xilka ka qaado guddoomiyaha maxkamadda sare isaga oo aan marin habraacyada dastuuriga ah ee jideysan.
In kasta oo uu go’aankaasi soo baxay, Hassan Sheikh ayaa Nov. 7 dhaariyay Suleiman, taas oo sii hurisay khilaafka ka taagan hoggaanka maxkamadda ugu sarreysa Soomaaliya.
Qareennada Uganda ayaa xusay in tallaabooyinkani ay yihiin kuwo aad looga xumaado, maadaama Uganda ay door lafdhabar ah ka qaadatay soo celinta amniga Soomaaliya tan iyo markii ay noqotay dalkii ugu horreeyay ee ciidamo u soo dira howlgalka African Union Mission in Somalia (AMISOM) bishii Maarso 2007.
“Uf-bixintaas dhiigga ku timid ma ahayn oo keliya mid loogu talagalay in dagaalka lagu joojiyo, balse waxay ahayd in Soomaaliya ay dib ugu dhisto dal ku taagan nabad, sharaf, dowladnimo dimuqraadi ah iyo sarreynta sharciga. Ma habboona in naf-hurnimadaas lagu qiyaano burburinta hay’adihii loo dhiig-baxay ilaalintooda,” ayay raaciyeen.
Ururku wuxuu sidoo kale xusay xubinnimada Soomaaliya ee urur-goboleedka East African Community, isagoo sheegay in qodobada 6(d) iyo 7(2) ee heshiiska EAC ay dalalka xubnaha ka ah ku waajibinayaan dhowridda dimuqraadiyadda, isla-xisaabtanka, maamul-wanaagga, xuquuqda aadanaha iyo sarreynta sharciga.
Waxaa kale oo ay ugu baaqeen East African Community, Midowga Afrika iyo diblomaasiyiinta caalamka inay la fariistaan hoggaanka Soomaaliya si loogu dhiirrigeliyo u hoggaansanaanta waajibaadka dastuuriga ah iyo kuwa shuruucda gobolka.
Baashe ayaa qoraal uu soo dhigay bartiisa Facebook ku soo dhoweeyay baaqan, isagoo uga mahadceliyay Uganda Law Society taageerada ay u muujiyeen madaxbannaanida garsoorka xilli uu ku tilmaamay marxalad xasaasi u ah Soomaaliya.
“Anigoo ku hadlaya magaca Maxkamadda Sare ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, waxaan mahad qoto dheer u dirayaa Uganda Law Society mawqifkooda mabda’a ku dhisan ee lagu difaacayo Dastuurka Soomaaliya, madaxbannaanida garsoorka iyo sarreynta sharciga,” ayuu ku qoray bartiisa.
Waxa uu sheegay in faragelintani ay muujinayso in mabaadi’da dastuuriga ahi ay yihiin mas’uuliyad ay wadaagaan dalalka Afrika.
“Xilligan go’aanka ah, codkiinnu wuxuu na xusuusinayaa in u hoggaansanaanta dastuurku ay tahay ballanqaad ay Afrika wadaagto, ee aysan ahayn culays uu hal dal kaliya dhabarka ku sito,” ayuu yiri Baashe.
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ayaa sidoo kale qiray kaalintii ciidan ee ay Uganda ku lahayd Soomaaliya tan iyo 2007, isagoo carrabka ku adkeeyay in naf-hurnimadii askarta Uganda lagu maamuusi karo oo keliya ixtiraamka hay’adaha dimuqraadiga ah.
“Soomaaliya waligeed ma ilaawi doonto in Uganda ay ahayd tii ugu horreysay ee nala soo istaagtay 2007, iyo in askarta Uganda ay naftooda u hureen si dalkeennu dib ugu soo kabsado,” ayuu qoray.
Waxa kale oo uu u mahadceliyay qareennada reer Uganda iyo Senior Counsel Abdinasir oo qayb ka qaatay dadaallada lagu difaacayo madaxbannaanida garsoorka.
Tallaabadan ayaa ku soo beegmaysa xilli ay Soomaaliya ka jirto dood adag oo ka dhalatay wax-ka-beddelka dastuurka, awoodaha madaxweynaha iyo jadwalka doorashooyinka heer federaal.
Dowladda federaalka ayaa ku adkaysanaysa in wax-ka-beddelka dastuurku uu saldhig sharci u yahay in Hassan Sheikh uu xafiiska sii joogo ilaa May 2027 inta dalka looga diyaarinayo doorasho qof iyo cod ah.
Xafiiska Xeer-ilaaliyaha Guud ee Qaranka ayaa ganafka ku dhuftay go’aankii Maxkamadda Sare ee ku saabsanaa muddo-xileedka, isaga oo su’aal geliyay awoodda dacwad-qaadista maxkamadda iyo xaqa sharciyeed ee Madaxweynihii hore Sharif Sheikh Ahmed oo ahaa shakhsigii gudbiyay dacwadda dastuuriga ah.
Guddiga doorashooyinka Soomaaliya ayaa doorashada baarlamaanka u muddeeyay April 15, 2027, halka tan madaxweynahana loo asteeyay May 15.
Dhinacyada mucaaradka iyo maamullada Puntland iyo Jubaland ayaa diiday jadwalkaas, iyagoo ku dooday in hannaanka doorashadu uusan haysan heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay.
Hassan Sheikh ayaa kooxaha mucaaradka iyo xubnaha bulshada rayidka ah ku martiqaaday wadatashiyo loo ballansan yahay Nov. 14–18 inay ka dhacaan Muqdisho si xal looga gaaro ismari-waaga taagan.
Xiisaddan dhinaca dastuurka ah ayaa timid xilli dowladda Uganda, oo ah mid ka mid ah saaxiibbada militariga ee ugu muddada dheer Soomaaliya, ay bilowday ka bixitaanka ciidamadeedii ku joogay heshiiska laba-geesoodka ah, isla markaana ay isu diyaarinayso isbeddello dheeraad ah oo ku yimaada howlgalkooda Midowga Afrika.
Ururka Uganda Law Society ayaa ugu baaqay saaxiibbada gobolka iyo kuwa caalamiga ah inay gacan ka geystaan sidii khilaafaadka siyaasadeed ee Soomaaliya loogu xallin lahaa habraacyada dastuuriga ah iyo wadahadal, halkii laga qaadi lahaa tallaabooyin sii wiiqi kara hay’adaha dowladnimada.
