Ragga iyo dumarka hoggaaminayay dhaqdhaqaaqyada xorriyadda Soomaaliya ayaa helay dareen aad u yar oo ka imanaya culimada siyaasadda, taariikhyahannada iyo aqoonyahannada Afrika. Qaar badan oo ka mid ah hoggaamiyeyaashaas ayaa dhintay iyagoon helin fursad ay ku diiwaangeliyaan taariikhdooda. Waxaa ka mid ahaa shakhsiyaadka ugu saamaynta badan dalka Cabdirashiid Cali Sharmaarke, oo ahaa aasaasayaashii Dastuurka, kaas oo laba jeer soo noqday Ra’iisul Wasaare ka hor inta uusan noqon Madaxweynaha Jamhuuriyadda. Xirfaddiisu waxay qaabaysay dhaqdhaqaaqii xorriyadda Soomaaliya, hay’adihii hore iyo jihada bulsho iyo siyaasadeed ee dalka. Sidaas darteed, sheekada siyaasi noqday mid ka mid ah shakhsiyaadka ugu saamaynta badan uguna kartida badan xilligii ka dambeeyay xornimada Soomaaliya ma ahan hawl fudud.
Sharmaarke wuxuu ku dhashay Xarardheere sanadkii 1919. Kadib markii uu dhigtay dugsi qur’aan, wuxuu dhammaystay waxbarashadiisii dugsiga hoose sanadkii 1936. Wuxuu u shaqeeyay sidii shaqaale rayid ah oo ka tirsan maamulkii Talyaaniga intii u dhaxaysay 1937 ilaa 1943, isagoo sii waday waxbarashadiisa ilaa heerka dhexe. Sanadkii 1944, wuxuu ku biiray Adeegga Rayidka ee Maamulkii Ingiriiska.
Wuxuu ku biiray Ururka Dhalinyarada Soomaaliyeed (SYL) isla markii la aasaasay 1943.
Intii uu ahaa shaqaale rayid ah, wuxuu dhammaystay waxbarashadiisii dugsiga sare intii u dhaxaysay 1950 iyo 1953. Kadib wuxuu helay deeq waxbarasho oo uu ku aaday Jaamacadda La Sapienza ee Rome, halkaas oo uu ka qaatay shahaadada cilmiga siyaasadda sanadkii 1958.
Sanad kadib markii uu ka soo laabtay Talyaaniga, Sharmaarke wuxuu ku guulaystay doorashadii Golaha Sharci-dejinta sanadkii 1959, isagoo matalayay degmada doorashada ee Gardo ee gobolka Migiurtinia isagoo xubin ka ah SYL. Wuxuu ku soo laabtay Baarlamaanka doorashadii ugu horreysay ee guud ee la qabtay xornimada kadib, sanadkii 1964. Diiwaannada Baarlamaanka ayaa muujinaya kaalintii muuqatay ee uu ka qaatay doodaha, taas oo ka dhigtay mid ka duwan qaar badan oo ka mid ah xildhibaannadii la shaqaynayay. Baaqa xornimo degdeg ah
Isagoo ah xubin sare oo ka tirsan SYL, Cabdirashiid wuxuu door muuqda ka qaatay dadaalladii waaweynaa ee siyaasadeed ee ka horreeyay Golaha Sharci-dejinta, kuwaas oo ugu horreeyay ololaha loogu jiro taariikh xornimo oo ka horreysa tii la qorsheeyay. Agoosto 17, wuxuu soo jeediyay mooshin ku baaqaya xornimo “possibilmente entro il 31 Dicembre dell’anno in corso”, ama suurtagal in ka hor dhammaadka sanadkaas (Il Corriere della Somalia, 19.8.1959).
Wuxuu sheegay in mid ka mid ah sababaha mooshinka ay ahayd khatarta la dareemayay ee ah in Itoobiya ay isku dayi karto inay qabsato dhul, sidaasna ay ku hor istaagto midowga la qorsheeyay ee u dhexeeya Soomaaliya iyo Dowlad Goboleedka Waqooyi Galbeed ee Soomaaliya oo uu maamulayay Ingiriisku. Mooshinku wuxuu kaloo ku dooday in, “grazie alla leale e effettiva osservanza da parte dell’ autorita’ amministrative degli obblighi assunti, il Paese aveva gia’ conseguito l’idoneita’ a governarsi” — taas oo ah, mahadnaq ay u hayaan maamulka xilka haya oo si daacad ah u fuliyay waajibaadkooda, dalku wuxuu horey u muujiyay awoodda uu isku maamuli karo (Il Corriere della Somalia, 20.8.1959; G. Costanzo, p, 62).
Midowga la soo jeediyay ee u dhexeeya Gobolka Waqooyi Galbeed ee Soomaaliya iyo Dhulka la aaminay (Trust Territory) ayaa si weyn u argagax geliyay dowladda Itoobiya. Addis Ababa waxay u dacwootay Britain iyo Mareykanka oo ku saabsan hadallo si weyn loo baahiyay oo uu yiri Lennox Boyd, oo markaas ahaa Xoghayaha Gumeysiga ee Ingiriiska, kuwaas oo ku saabsanaa horumarka dastuuriga ah ee Dowlad Goboleedka Waqooyi Galbeed ee Soomaaliya iyo suurtagalnimada midowga Soomaaliya. Golaha Sharci-dejinta ayaa ansixiyay mooshinkii Sharmaarke cod aqlabiyad leh Agoosto 25, 1959 (Il Corriere della Somalia, Agoosto 26, 1959).
Mooshinku wuxuu keenay natiijooyin ka hor intii la filayay. Soomaaliya waxay xornimada qaadatay 1 Luulyo 1960, lix bilood ka hor 2 Diseembar 1960, oo ahayd taariikhdii lagu qeexay Heshiiskii Maamulka ee u dhexeeyay Talyaaniga iyo Qaramada Midoobay (Qaraarka Golaha Guud 289 (IV) ee 21 Noofambar 1949).
Cabdirashiid Ra’iisul Wasaare
26 Juun 1960, Dowlad Goboleedka Waqooyi Galbeed ee Soomaaliya oo uu maamulayay Ingiriisku wuxuu noqday dal madaxbannaan. Shan maalmood kadib, 1 Luulyo 1960, wuxuu la midoobay Dhulkii la aaminay ee Soomaaliya si ay u sameeyaan Jamhuuriyadda Soomaaliya. Aadan Cabdulle Cismaan, oo ahaa madaxweyne kumeelgaar ah, ayaa ka codsaday shakhsiga siyaasadeed ee soo koraya Cabdirashiid inuu soo dhiso xukuumad.
Kadib wadatashiyo dheer, Sharmaarke wuxuu soo dhisay gole wasiirro oo ka kooban 15 xubnood, kaas oo dhab ahaan ahaa isbahaysi ku salaysan qabiil. Waxaa ku badnaa SYL waxaana ku jiray laba xisbi oo kale oo Waqooyiga ka soo jeeda, Somali National League (SNL) iyo United Somali Party (USP). Qaybinta jagooyinka waxay ka tarjumaysay mabda’a guud ee dheelitirka qabiilka, inkastoo aan qoraal lagu xusin.
13 Agoosto 1960, xukuumaddu waxay barnaamijkeeda siyaasadeed u soo bandhigtay Golaha Qaranka waxayna heshay cod kalsooni ah, iyadoo 97 xubnood ay taageereen saddexna ay diideen. Laba horumar oo dastuuri ah oo muhiim ah ayaa dhacay 1960-1961: ansixinta Dastuurka iyadoo loo marayo afti dadweyne iyo doorashadii Aadan Cabdulle oo noqday Madaxa Qaranka oo buuxa.
Ninka ugu habboon hawshan
Kadib markii Aadan Cabdulle uu ku guulaystay xilka madaxweynenimo ee buuxa 1961, wuxuu mar kale u magacaabay Cabdirashiid Ra’iisul Wasaare. Go’aanku wuxuu yimid kadib wadatashiyo aan rasmi ahayn oo lala yeeshay xisbiyada siyaasadeed iyo shakhsiyaad saameyn leh, kuwaas oo isku raacay in la sii hayo Ra’iisul Wasaaraha xilka hayay.
Madaxweynuhu wuxuu markii dambe ka codsaday Cabdirashiid inuu soo dhiso xukuumad kale. Hadal kooban oo uu siiyay saxaafadda, Aadan Cabdulle wuxuu yiri: “Waxaan u magacaabay Cabdirashiid inuu soo dhiso xukuumad cusub, wuxuuna aqbalay magacaabista isagoo “ka labalabaynaya”, isagoo raaciyay “Waan hubaa, sida aan u hubay Luulyadii sanadkii hore, in Ra’iisul Wasaaraha la magacaabay uu yahay ninka ugu habboon hawshan”. (Somali News 14 Luulyo, 1961).
19 Agoosto, Cabdirashiid wuxuu u gudbiyay liiska golaha wasiirrada Golaha Qaranka wuxuuna ku guulaystay codka kalsoonida 94 cod iyo 19 diidmo ah (Hawlaha Xukuumadda, laga soo bilaabo Xornimadii ilaa maanta, 11 Luulyo, 1960 – 31 Diseembar 1963. Madaxtooyada Golaha Wasiirrada, Muqdisho 1964, p, 19).
Wuxuu ka mid ahaa xildhibaannada Soomaaliyeed ee tirada yar ee haysta shahaadada jaamacadda, wuxuuna nolosha dadweynaha u keenay khibrad maamul oo ballaaran. Kartidiisa ku aaddan tanaasulka waxay noqotay mid qiimo leh gaar ahaan maareynta Baarlamaan inta badan kala qaybsanaa. Waxa kale oo lagu yaqaanay inuu xiriir dhow la lahaa kooxo diimeed saameyn leh oo caasimadda ku sugan, xiriirkaas oo xoojiyay maqaamkiisa ololaha siyaasadeed.
Dhibaatada isku-dhafka
Intii lagu guda jiray afartii sano ee uu ahaa Ra’iisul Wasaaraha, 1960 ilaa 1964, Cabdirashiid wuxuu noqday mid si weyn loo ixtiraamo dadaalkiisa ku aaddan isku-dhafka u dhexeeya Dowlad Goboleedka Waqooyi Galbeed ee Soomaaliya iyo Dhulkii hore ee la aaminay ee Soomaaliya. Markii midowgii Luulyo 1960, labada dhul waxay haysteen nidaamyo garsoor, lacag iyo qaab-dhismeed maamul oo kala duwan. Waxay kaloo lahaayeen ururro iyo shuruudo shaqo oo kala duwan oo loogu talagalay ciidamadooda, booliska iyo adeegyada rayidka.
Xukuumaddiisu waxay horumar la taaban karo ka samaysay isu-keenidda nidaamyadaas. Iyadoo kaashanaysa Guddiga La-talinta ee Qaramada Midoobay ee Isku-dhafka, hay’adaha labada dhul ayaa la midoobay muddo gaaban gudaheed. Garsoorka iyo adeegga rayidka ayaa la siiyay mudnaan. Waxaa la qaatay nidaam sharci oo keliya, hababka maaliyadda iyo xisaabaadka ayaa la mideeyay, booliska iyo ciidanka qarankana waa la isku daray.
Siyaasadda Soomaaliweyn
Siyaasadda Soomaaliweyn waxay ka dhalatay nooc qoto dheer oo aan la xallin karin oo ah waddaniyad Soomaaliyeed oo doonaysay inay midayso dhammaan dhulalka ay Soomaalidu degto ee Geeska Afrika hal dal oo madaxbannaan. Ra’iisul Wasaare Cabdirashiid wuxuu muujiyay dhibaatada xudunta u ah arrinta ereyadan: “Nasiib-darradeenna”, ayuu yiri, “waa in dalalka dariska la ah, kuwaas oo, sida qaybaha kale ee Afrika, aan doonayno inaan kor u qaadno xiriir wax dhisaya oo is-waafaqsan, aysan ahayn deriskayaga. Deriskayagu waa dadkayaga oo dhalashadooda ay beeniyeen “habaynta” xuduudaha ee aan kala sooca lahayn. Waa inay ka gudbaan xuduud macmal ah si ay u gaaraan dhulkooda daaqsinka ah. Waxay ku nool yihiin dhul isku mid ah waxayna raacaan isla dhaqaalaha xoolo-dhaqatada ah ee aan raacno. Waxaan ku hadalnaa isku luuqad. Waxaan wadaagnaa isla caqiidada, isla dhaqanka, iyo isla caadooyinka. Sideen u arki karnaa walaalaheen inay yihiin ajaanib? Dabcan dhammaanteen waxaan leenahay rabitaan xooggan oo dabiici ah oo aan ku midoowno. Tallaabadii ugu horreysay ee jihadan loo qaado waxaa la qaaday 1960 markii Dowlad Goboleedka Waqooyi Galbeed ee Soomaaliya lagu midoobay Soomaaliya. Ficilkani ma ahayn mid “gumeysi”, ama “ballaarin” ama “qabsasho”. (“The Somali Peninsula
