Malaayiin carruur ah ayaa la kulmaya ka-faa’iidaysi iyo xadgudub galmo iyada oo loo marayo madallo dijitaal ah, iyadoo ku dhowaad 20 milyan oo carruur ah oo isticmaala internetka oo ku kala nool 21 dal ay saameeyeen hal sano gudihii, sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay hay’adda carruurta ee Qaramada Midoobay ee UNICEF.
Daraasadda ayaa qiyaastay in in ka badan hal ka mid ah shantii carruur ah ee da’doodu u dhexayso 12 ilaa 17 sano ee ku nool Afrika, Aasiya, Laatiin Ameerika iyo Bariga Yurub ay la kulmeen ugu yaraan hal nooc oo xadgudub ama ka-faa’iidaysi galmo oo internetka ah 12-kii bilood ee ka horreeyay intii la xog-waraysanayay.
- Advertisement -
Qiyaastii 15 milyan oo carruur ah ayaa sheegay in loo bandhigay waxyaabo galmo oo aanay rabin, halka 9 milyan lagu qasbay wada-hadallo galmo ama inay wadaagaan sawirro galmo. 4 milyan oo kale ayaa sawirradooda galmo la faafiyay iyaga oo aan fasax bixin, ayay warbixintu sheegtay.
UNICEF waxay sheegtay in tirada guud ee dunida oo dhan ay hubaal gaadhi doonto tobannaan milyan oo carruur ah.
Diiradda baraha bulshada
Ku dhowaad 60% xadgudubyada la soo sheegay waxay ka dhaceen baraha bulshada, iyadoo Facebook, WhatsApp, Instagram, Snapchat iyo TikTok ay ka mid yihiin madallada ugu badan ee la magacaabay. Ciyaaraha internetka ayaa ka ahaa 14% kiisaska, sida warbixintu sheegtay.
Afhayeen u hadlay Meta, shirkadda iska leh Facebook, WhatsApp iyo Instagram, ayaa xusay in sahannada ay ku jireen xog dib ugu laabanaysa 2020, ka hor intii aan shirkaddu hirgelin ilaalinnada ay UNICEF ku talisay. Tallaabooyinkaas waxaa ka mid ah in si toos ah dhalinyarada loogu dejiyo akoonno gaar ah iyo in dadka waaweyn laga xannibo inay farriimo u diraan dhallinyaro aanay xiriir la lahayn. Meta sidoo kale waxay sheegtay inay WhatsApp u aragto adeeg farriimo gaar ah halkii ay ka ahaan lahayd madal baraha bulshada.
Afhayeenka ayaa sheegay in warbixintu aanay bixin caddayn gaar ah oo ku saabsan xadgudubka, balse wuxuu raaciyay in Meta ay sii wadi doonto shaqada lagu la dagaallamayo ka-faa’iidaysiga carruurta ee ka dhex jira app-yadeeda isla markaana ay ka caawin doonto hay’adaha sharci-fulinta inay maxkamad horkeenaan kuwa mas’uulka ka ah.
Snapchat waxay Reuters ku hagaysay qoraal blog ah oo ay qortay Jacqueline Beauchere, Madaxa Caalamiga ah ee Badbaadada Madasha. Waxay sheegtay in shirkaddu qaadayso tallaabooyin firfircoon oo ka dhan ah baad galmo oo internetka ah, kuwaas oo ay ku jiraan ogaansho hore, tirtiridda akoonnada, ballaarinta qalabka isticmaalayaashu ku soo sheegaan dhibaatooyinka iyo soo bandhigista astaamo badbaado oo loogu talagalay ilaalinta isticmaalayaasha nugul.
TikTok waxay sheegtay inay hirgelisay dhowr ilaalin oo loogu talagalay carruurta aan qaan-gaarin. Kuwaas waxaa ka mid ah xaddididda qaar ka mid ah astaamaha isticmaalayaasha da’da yar, in akoonnada dadka ka yar 18 sano si caadi ah loogu dejiyo gaar, iyo adeegsiga tignoolajiyad loogu talagalay in lagu aqoonsado dhaqan suuragal ahaan ugaarsi ah.
In ka badan kala badh kiisaskii ay UNICEF baadhay waxay ku lug lahaayeen qof uu ilmuhu hore u yaqaanay, sida saaxiib, qaraabo ama lammaane jacayl. Hase yeeshee, 38% kiisaska, carruurtu waxay sheegeen inay dembiilaha markii ugu horreysay kula kulmeen internetka.
Cilmi-baaristu waxay ogaatay in wax ka yar 1% dhacdooyinka la xiriira carruurta loo soo sheegay booliska, shaqaale bulsho ama khad gargaar.
Warbixintu sidoo kale waxay tilmaantay khataraha si degdeg ah u kobcaya ee la xiriira sirdoonka macmalka ah. Sagaalka dal ee laga ururiyay xogta arrintan la xiriirta, waxaa lagu qiyaasay in 1.1 milyan oo carruur ah ay sheegeen in sawirro ama muuqaallo galmo oo uu AI sameeyay laga sameeyay iyaga.
Carruurta la kulmay ka-faa’iidaysi galmo oo ay tignoolajiyaddu sahashay waxay qiyaastii afar jeer uga badan tahay inay soo sheegaan fikrado isdil ama is-dhaawac. Sidoo kale waxay muujiyeen heerar walaac oo aad uga sarreeya carruurta aan la kulmin xadgudub noocaas ah, ayay cilmi-baaristu sheegtay.
“Khibradahani waxay sababaan murugo shucuureed iyo mid maskaxeed oo qoto dheer. Carruur badan ayaa aamusan u silicaya, iyaga oo aan hubin meel ay gargaar uga jeestaan,” ayay Agaasimaha Fulinta ee UNICEF Catherine Russell ku sheegtay bayaan.
UNICEF waxay ugu baaqday dawladaha iyo shirkadaha tignoolajiyadda inay xoojiyaan ilaalinnada madallada dijitaalka ah, sharciyadana waafajiyaan noocyada cusub ee xadgudubka ee soo baxaya — oo ay ku jiraan waxyaabaha galmada ah ee uu AI sameeyo — isla markaana ay adkeeyaan nidaamyada ilaalinta carruurta iyo soo sheegista dhacdooyinka.
Haddii ay ku saameeyeen mid ka mid ah arrimaha ku jira warkan, fadlan eeg bogga RTÉ Helplines.
