Garsoorayaasha Maxkamadda Dambiyada Caalamiga ah ayaa banneeyay waddada maxkamadeyntii ugu horreysay ee maxkamaddu diiradda ku saarto dambiyada ka dhacay Liibiya, iyagoo amray in eedeysane Khaled Mohamed Ali El Hishri uu wajaho eedo ay ka mid yihiin dil, kufsi iyo jirdil la sheegay in lagu geystay xabsiga caanka ku ah sumcad-xumada ee Mitiga.
Go’aan qoraal ah oo la soo saaray Khamiistii, garsoorayaashu waxay si wadajir ah u ansixiyeen 17 eedood oo ka dhan ah El Hishri, kaddib dhageysi dhacay bishii May oo ay dacwad-oogayaashu ku soo bandhigeen caddeymo muujinaya inuu maxaabiis ku tacaddiyey xarunta intii u dhexeysay 2014 iyo 2020. Guddigu wuxuu ogaaday inay jiraan “sababo xooggan oo lagu rumaysan karo” in El Hishri uu mas’uul ka yahay dambiyada lagu eedeeyey.
- Advertisement -
Xukunku wuxuu tallaabo muhiim ah u yahay baaritaanka ICC ee Liibiya, kaas oo billowday kaddib markii Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay uu dalka u gudbiyey maxkamadda sannadkii 2011, xilli Liibiya ay rabshado ku sii dhex dhacaysay intii lagu jiray kacdoonkii xukunka looga tuuray hoggaamiyihii muddada dheer Moammar Gadhafi.
Dhacdo taariikhi ah oo u ah kiisaska Liibiya ee ICC
Ku-xigeenka Dacwad-oogaha Nazhat Shameem Khan ayaa go’aanka ku tilmaantay dhacdo weyn oo u soo hoyatay dhibbanayaasha tacaddiyada la xiriira xabsiyada ee Liibiya, iyadoo sheegtay inuu maxkamadda “hal tallaabo ugu sii dhoweynayo inay caddaalad u hesho kumannaan dhibbanayaal ah oo si sharci-darro ah loo xiray, loo hayey, looguna geystay silic daran xabsiga Mitiga.”
Dacwad-oogayaashu waxay ku eedeeyeen El Hishri inuu ahaa taliye sare oo ka tirsanaa xabsiga Mitiga, isla markaana uu kormeerayey qaybta haweenka. Sida eeduhu sheegayaan, rabshadaha galmadu waxay si baahsan uga jireen xarunta. Dacwad-oogayaashu waxay sidoo kale sheegeen in arxan-darrada lagu eedeeyey ay u horseedday naanaysta “Malagga Geerida.”
Go’aanka garsoorayaashu ma aha xukun dembi-lagu-helay. Balse wuxuu xaqiijinayaa in dacwad-oogayaashu buuxiyeen heerka sharci ee looga baahan yahay in kiiska loo gudbiyo maxkamadeyn. El Hishri wuxuu heli doonaa fursad uu kaga doodo eedaha marka dacwaddu billaabato.
Maxkamaddu si degdeg ah uma cayimin taariikhda maxkamadeynta.
Difaaca oo diiday awoodda sharci ee ICC
Qareenka El Hishri, Yasser Hassan, ayaa garsoorayaasha ka codsaday inay diidaan kiiska, isagoo ku dooday in ICC aysan lahayn awood sharci oo ay ku qaaddo. Maxkamaddu waxay dooddaas kaga jawaabtay xukun gaar ah toddobaadkan, iyadoo xaqiijisay awooddeeda ay dacwaddan ku qaadi karto.
El Hishri wuxuu ku sugnaa Netherlands tan iyo bishii Diseembar, markaas oo Jarmalku ku wareejiyey gacanta ICC. Mas’uuliyiinta Jarmalka ayaa bishii Luulyo ku xiray amar qabasho oo qarsoodi ahaa oo maxkamaddu soo saartay.
Kiisku wuxuu si dhow ula xiriiraa xasillooni-darrada daba-dheeraatay ee Liibiya wixii ka dambeeyey 2011. Inkasta oo Liibiya aysan xubin ka ahayn ICC, gudbintii Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa maxkamadda u oggolaatay inay baarto dambiyada la sheegay in la geystay markii dalku galay sharci-darro iyo fowdo intii lagu jiray iyo kaddib kacdoonkii ka dhanka ahaa Gadhafi.
ICC ayaa markii dambe soo saartay amar lagu soo xirayo Gadhafi, balse waxaa dilay fallaago ka hor inta aysan mas’uuliyiintu xirin oo u dirin The Hague.
Xabsiga Mitiga oo udub-dhexaad u ah eedaha
Eedaha ka dhanka ah El Hishri waxay diiradda saarayaan xabsiga Mitiga, oo ah xarun ay dacwad-oogayaashu sheegeen inay ka dhaceen tacaddiyo daran muddadii u dhexeysay 2014 ilaa 2020. Eedaha la ansixiyey waxaa ka mid ah qaar ka mid ah dambiyada ugu culus ee ay ICC dacwadaha ka oogto, oo ay ku jiraan dil, kufsi iyo jirdil.
Dhibbanayaasha iyo qoysaska muddada dheer raadinayey isla-xisaabtan ku saabsan tacaddiyada la xiriira xarumaha xabsiyada Liibiya, xukunku wuxuu u furayaa waddo suurtagal ah oo loo maro maxkamadeyn dadweyne. Waxa kale oo uu xaaladaha ka jira xabsiga Mitiga hoos keenayaa indho-indheynta garsoorayaasha caalamiga ah, dacwad-oogayaasha iyo qareennada difaaca.
Heerka caddeyneed ee ICC ay marxaladdan dalbanayso wuu ka hooseeyaa kan maxkamadeynta. Garsoorayaashu waa inay go’aamiyaan inay jiraan sababo xooggan oo lagu rumaysan karo in eedeysanuhu geystay dambiyada lagu soo oogay. Xukun dembi-lagu-helay wuxuu u baahan doonaa in dacwad-oogayaashu eedaha ka caddeeyaan maxkamadda si aan shaki macquul ah ku jirin.
Xukunka oo soo baxay xilli cadaadis cusub la saarayo ICC
Go’aanka Liibiya wuxuu soo baxay toddobaad uu mar kale kordhay cadaadiska caalamiga ah ee lagu hayo maxkamadda. Xoghayaha Arrimaha Dibadda Mareykanka Marco Rubio ayaa Isniintii ku dhawaaqay in Washington ay billowday waxa uu ugu yeeray “olole ballaaran oo lagu burburinayo khatarta ay Maxkamadda Dambiyada Caalamiga ahi ku hayso madaxbannaanida Mareykanka.”
Rubio wuxuu sheegay in Mareykanku ku cadaadin doono 125-ka dal ee xubnaha ka ah ICC inay ka baxaan hay’adda, uu cunaqabateyn ku soo rogi doono ururrada la shaqeeya, isla markaana uu shaqaalaha maxkamadda ka hor istaagi doono inay u safraan Mareykanka. Wuxuu sidoo kale sheegay in dalalka “ka faa’iideysta dalladda amni ee Mareykanka” lagu boorrin doono inay diidaan awoodda sharci ee ICC ee ka dhanka ah muwaadiniinta Mareykanka.
Maamulka Madaxweyne Donald Trump ayaa hore cunaqabateyn ugu soo rogay dacwad-oogaha guud ee ICC Karim Khan iyo 12 xubnood oo kale oo ka tirsan shaqaalaha maxkamadda. Tallaabooyinkaas waxaa loo qaaday aargoosi la xiriira amarro qabasho oo lagu bartilmaameedsaday mas’uuliyiin sare oo Israa’iili ah sababo la xiriira dagaalka Gaza, iyo sidoo kale baaritaannada maxkamaddu ku hayso shaqaale Mareykan ah oo ku sugnaa Afghanistan.
Tallaabada ay maxkamaddu ka qaaday kiiska Liibiya waxay muujinaysaa doorka joogtada ah ee ICC ee dacwad-ku-oogidda gabood-fallada la sheegay ee uu u soo gudbiyey Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay, xitaa iyadoo hay’addu ay iska caabin siyaasadeed kala kulmayso dowlado awood leh.
Waxa xiga
Maadaama eedaha la ansixiyey, kiisku wuxuu u gudbi doonaa dhinaca maxkamadeynta, inkasta oo aan la shaacin taariikhda ay furmayso. Marxaladda xigta ayaa la filayaa inay ku jiraan tallaabooyin habraaceed oo dheeraad ah, iyadoo garsoorayaasha, dacwad-oogayaasha iyo qareennada difaacu isu diyaarinayaan dacwadda ka dhici doonta The Hague.
Dhinaca dacwad-oogista, kiisku wuxuu u yahay fursad ay garsoorayaasha hor keenaan eedo ku saabsan xabsi, rabshado galmo iyo mas’uuliyadda taliska ee Liibiya wixii ka dambeeyey Gadhafi. Dhinaca difaaca, maxkamadeyntu waxay noqon doontaa fursaddii ugu horreysay ee buuxda ee lagu diido caddeymaha salka u ah 17-ka eedood ee la ansixiyey.
Liibiya, go’aanku wuxuu dib u soo nooleynayaa indhaha caalamka ee dambiyada la sheegay inay dhaceen sannado ay jireen kala-qaybsanaan iyo xukun kooxo hubeysan. In ka badan toban sano kaddib gudbintii Golaha Ammaanka, ICC waxay hadda diyaar u tahay inay qabato maxkamadeynteedii ugu horreysay ee diiradda saarta Liibiya.
