Maxkamadda Sare ee Mozambique ayaa ku dhawaaqday in kaliya warbaahin la xushay loo oggolaan doono inay ka qaybgalaan dhageysiga dacwadda musharraxii hore ee madaxtinnimada Venâncio Mondlane, kaas oo loo qorsheeyay inuu furmo 17-ka Nofeembar, taasoo dhalisay cambaareyn ka timid urur goboleed u dooda xorriyadda saxaafadda.
Mondlane, oo hoggaamiya Isbahaysiga Qaranka ee Mozambique Xor iyo Is-maamul ah (Anamola), ayaa wajahaya eedeymo dembiyeed oo badan oo la xiriira dibadbaxyo dhimasho sababay oo dhacay kaddib doorashadii. Xannibaadaha lagu soo rogay tebinta maxkamaddu waxay muran ku saabsan xorriyadda saxaafadda ku soo kordhinayaan kiis ku saabsan siyaasi caan ah iyo rabshadihii doorashada kaddib.
Laanta Mozambique ee Machadka Warbaahinta Koonfurta Afrika (MISA) ayaa sheegtay in go’aanku uu dib-u-dhac ku yahay xorriyadda warbaahinta. Cambaareyntoodu waxay ku qotontaa ka reebista wariyeyaasha dacwadaha danta guud ee weyn leh iyo saamaynta ay arrintaasi ku yeelanayso dhagaystayaasha ku tiirsan warbaahintaas.
MISA oo su’aal gelisay cudurdaarka boos la’aanta
Borges Nhuamirre, oo ka tirsan madaxda sare ee MISA, ayaa su’aal geliyay in booska xaddidan loo adeegsado sabab looga reebayo hay’adaha warbaahinta dhageysiga dacwadda.
“Ka reebista saxaafadda inay tebiso dhacdo danta guud ee weyn leh, iyadoo lagu sababeeyo boos la’aan, waxaa keliya oo lagu qeexi karaa xannibaad lagu hayo xorriyadda saxaafadda iyo, sidaas darteed, xorriyadda hadalka ee shacabka Mozambique, kuwaas oo ah dhagaystayaasha warbaahinta laga reebay,” ayuu yiri Nhuamirre.
Hadalkiisu wuxuu muranka ka dhigayaa mid ka baxsan su’aasha ku saabsan wariyeyaasha loo oggolaanayo gelitaanka maxkamadda. MISA waxay qabtaa in ka reebista warbaahinta ay sidoo kale saamaynayso awoodda dadweynuhu u leeyahay inuu macluumaad ka helo hay’adaha warbaahinta uu la socdo.
Qorshaha ay maxkamaddu ku dhawaaqday wuxuu oggolaanayaa in qaar ka mid ah warbaahintu ka qaybgalaan, halkii dacwadda laga xiri lahaa dhammaan wariyeyaasha. Hase yeeshee, MISA waxay diiddan tahay xulashada noocaas ah: in warbaahin gaar ah loo oggolaado tebinta dhageysiga halka kuwa kalena laga hor istaagayo inay yimaadaan.
Macluumaadka loo hayo warbixintan ma caddeynayo warbaahinta loo doortay gelitaanka, kuwa laga reebay ama shuruudaha lagu kala saaray. Sidoo kale ma cadda tirada wariyeyaasha loo oggolaan doono inay gudaha galaan.
Dacwad dembiyeed oo la xiriirta dibadbaxyo dhimasho sababay
Dacwadda Mondlane waxay ku saabsan tahay eedeymo dembiyeed oo badan oo la xiriira dibadbaxyo dhacay kaddib doorashadii, kuwaas oo isu beddelay kuwo dhimasho sababa. Faahfaahinta la bixiyay ma qeexayso eedeymaha gaarka ah ama falalka ay xeer-ilaalintu ku eedeyneyso.
Xiriirka ka dhexeeya kiiska iyo dibadbaxyada looma qaadan karo inuu yahay go’aan lagu caddeeyay mas’uuliyad dembiyeed. Eedeymuhu weli waa sheegashooyin lagu tixgelin doono hannaanka garsoorka.
Mondlane oo ah musharraxii hore ee madaxtinnimada iyo hoggaamiyaha Anamola ayaa dacwadda siinaya muhiimad siyaasadeed oo cad. Kiisku wuxuu ku saabsan yahay dacwad lagu oogayo siyaasi iyo wixii ka dhashay rabshado dhimasho sababay, taasoo ka dhigaysa tebinta madaxbannaan ee dhageysiyada mid si gaar ah muhiim ugu ah fahamka dadweynaha.
Macluumaadka la bixiyay kuma jirin jawaabta Mondlane ee eedeymaha, mowqifka qareennadiisa ee xannibaadaha gelitaanka ama kiiska faahfaahsan ee xeer-ilaalinta. Mowqifyadaas lagama soo dhex saari karo ku dhawaaqista maxkamadda ee ku saabsan ka qaybgalkii warbaahinta.
Muran ku saabsan gelitaanka oo hufnaanta soo jeediyay
Muranka degdegga ah wuxuu ku saabsan yahay cidda awoodi doonta inay goob joog ka noqoto oo ka soo tebiso gudaha maxkamadda marka dacwaddu furanto. Ka qaybgallada tooska ahi waxay wariyeyaasha u saamaxayaan inay maqlaan doodaha oo ay si madax-bannaan ula socdaan dacwadda, halkii ay keliya ku tiirsanaan lahaayeen warar ay dad kale soo gudbiyeen.
Digniinta MISA waxay muujinaysaa farqiga u dhexeeya in tebinta qaar la heli karo iyo in hay’adaha kala duwan ee warbaahintu helaan fursad ay si madax-bannaan u soo tebiyaan. Joogitaanka warbaahinta la xushay ma xallinayo diidmadeeda ku aaddan ka reebista kuwa kale.
Booska xaddidan ee maxkamaddu waa cudurdaarka lagu sheegay dhaliisha Nhuamirre. Hase yeeshee, macluumaadka la hayo ma sharraxayo in hay’adaha laga reebay loo soo bandhigi doono habab kale oo ay ku tebiyaan, sida gelitaan la wadaago ama waddo ay uga daba geli karaan dacwadda bannaanka maxkamadda.
Sidoo kale ma cadda in xannibaaduhu khuseeyaan oo keliya dhageysiga furitaanka ama ay sii jiri doonaan inta ay dacwaddu socoto. Kala duwanaanshahaasi wuxuu muhiim u noqon doonaa qiimeynta baaxadda ay go’aanku ku yeelanayo tebinta sii socota.
Hadda, furitaanka loo qorsheeyay 17-ka Nofeembar wuxuu iftiiminayaa laba arrimood: eedeymaha dembiyeed ee ka dhanka ah Mondlane iyo awoodda saxaafaddu u leedahay inay si dhow u baarto dacwadda. MISA waxay caddeysay inay go’aanka gelitaanka warbaahinta u aragto arrin saamaynaysa oo aan kaliya wariyeyaasha ahayn, balse sidoo kale xorriyadda shacabka Mozambique u leeyahay inay helaan macluumaad.