Masar waxay ku dhawaaqday in Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya ee Renaissance (GERD) uu yahay “mid sharci-darro ah”, waxayna ka digtay inay weli xaq u leedahay inay qaaddo tallaabo kasta oo ay u aragto inay lagama maarmaan u tahay ilaalinta amniga biyaha, sida uu Axaddii sheegay Wasiirka Waraabka iyo Kheyraadka Biyaha Hani Sewilam.
Sewilam ayaa hadalkan ka jeediyay warbixin uu Qaahira kula yeeshay wakiillo ka socday warbaahinta shisheeye ee ku sugan Masar, taas oo ay qabanqaabisay Hay’adda Warfaafinta Dowladda.
- Advertisement -
Sanado badan, Masar iyo Itoobiya waxay isku hayeen khilaaf ku saabsan GERD, oo Addis Ababa ay dhismahiisa ka bilowday Webiga Niilka Buluugga ah sannadkii 2011. Qaahira waxay marar badan ku cadaadisay in la gaaro heshiis sharci ahaan waajib ah oo lagu maamulayo hawlgalka biyo-xireenka si loo ilaaliyo sahaydeeda biyaha.
Sewilam wuxuu sheegay in dhamaystirka biyo-xireenka iyo waqtiga kasoo wareegay aysan ka dhignayn in Masar aqbashay xaaladda ama ay ka tanaasushay xuquuqdeeda.
Wuxuu sheegay in Baaqa Mabaadi’da ee 2015, oo ay saxiixeen Masar, Itoobiya iyo Suudaan, loo dejiyay inuu noqdo khariidad-hawleed lagu aasaasayo ballanqaadyada iskaashiga, heshiis ku saabsan buuxinta bilowga ah ee biyo-xireenka iyo hawlgalladiisa sannadlaha ah, iyo isku-duwidda iyo is-weydaarsiga xogta.
Baaqaasi uma oggolaanayo Itoobiya inay si keligeed ah uga hawlgasho arrimaha khuseeya biyo-xireenka, ayuu yiri Sewilam. Wuxuu intaas ku daray in sii wadista buuxinta iyo hawlgelinta xarunta iyada oo aan heshiis jirin ay jebinayso ballanqaadyadaas.
“Biyo-xireenku waa sharci-darro, wuxuuna ahaan doonaa sidaas. Masar waxay xaq u leedahay inay qaaddo tallaabo ku habboon si ay meesha uga saarto dhibaatada loo geystay,” ayuu yiri.
“Waxaan Itoobiya siinay in ka badan hal fursad, waxaanan tijaabinay waddo kasta oo suurtagal ah si loo gaaro is-afgarad, balse ma aysan jawaabin, sidoo kalena waxay jebisay Baaqa Mabaadi’da,” ayuu ku daray.
Khataraha iman kara
Sewilam wuxuu ka digay in ku shaqaynta biyo-xireenka iyada oo aan la isku-duwid samayn ay dhalin karto koror kedis ah ama hoos-u-dhac weyn oo ku yimaada qulqulka biyaha, taas oo cawaaqib ku yeelan karta biyo-xireennada Masar iyo Suudaan labadaba.
Wuxuu sheegay in walaaca ugu weyn ee Masar uusan ahayn oo keliya isticmaalka Itoobiya ee biyo-xireenka si koronto loo dhaliyo, balse uu yahay waqtiga iyo mugga biyaha la sii daayo iyo xeerarka xukuma.
“Ficillada Itoobiya iyo hadallada saraakiisheedu waxay muujinayaan in ujeeddada koowaad ee dhismaha biyo-xireenku aysan ahayn dhalinta korontada,” ayuu yiri.
Sewilam wuxuu carrabka ku adkeeyay baahida loo qabo heshiis sharci ahaan waajib ah oo dejinaya habraacyo lagu maareeyo abaaraha daba dheeraada iyo xilliyada fatahaadaha soo noqnoqda.
Wuxuu sidoo kale diiday sheegashada Itoobiya ee ah in Masar hesho “saamiga libaaxa” ee biyaha Niilka.
Qoondada sannadlaha ah ee Masar oo ah 55.5 bilyan mitir kuyuubik waxay ka dhigan tahay qiyaastii 2.7% roobabka lagu qiyaaso 2 tiriliyan mitir kuyuubik ee ka da’a guud ahaan Basinka Niilka, ayuu yiri.
Sida uu sheegay Sewilam, Itoobiya waxay heshay in ka badan 1 tiriliyan mitir kuyuubik oo roob ah sannadkii 2023, oo ay ku jiraan qiyaastii 467 bilyan mitir kuyuubik oo ka da’ay qaybta Itoobiya ee Basinka Niilka. Kheyraadkeeda biyaha dib loo cusboonaysiin karo waxay guud ahaan gaarayaan qiyaastii 122 bilyan mitir kuyuubik sannadkii, ayuu yiri.
Wuxuu sheegay in qiyaasaha dib-u-buuxinta sannadlaha ah ee biyaha dhulka hoostiisa ee Itoobiya ay u dhexeeyaan 51 bilyan ilaa 81 bilyan mitir kuyuubik, isla markaana ay ku xiran yihiin roobabka. Kaydka biyaha qotada dheer ee dhulka hoostiisa ee Masar, taa beddelkeeda, lama cusboonaysiin karo, ayuu yiri.
Itoobiya waxay leedahay in ka badan 18 milyan hektar oo dhul-beereed ah, marka la barbardhigo qiyaastii 4.03 milyan hektar oo ku yaalla Masar, ayuu yiri Sewilam.
Wuxuu sheegay in beeraha Itoobiya ee roobku waraabiyo ay sannad kasta isticmaalaan qiyaastii 148 bilyan mitir kuyuubik oo “biyo cagaaran” ah, marka lagu daro qiyaastii 9.68 bilyan mitir kuyuubik oo “biyo buluug ah”.
Biyaha cagaaran waxay tixraacaan roobka, halka biyaha buluugga ahi ay ka yimaadaan wabiyada iyo ilaha biyaha dhulka hoostiisa.
Sewilam wuxuu sheegay in wadarta isticmaalka biyaha beeraha ee Itoobiya sannadkii ay tahay qiyaastii 158 bilyan mitir kuyuubik. Raadraaca biyaha ee waaxdeeda xoolaha, ayuu yiri, wuxuu gaarayaa qiyaastii 85.5 bilyan mitir kuyuubik, oo inteeda badan ah biyo cagaaran.
Wuxuu ku baaqay iskaashi ballaaran oo ku saabsan kaydinta biyaha roobka, maareynta biyaha dhulka hoostiisa iyo dadaallada lagu kordhinayo waxtarka isticmaalka biyaha beeraha.
Wuxuu sidoo kale iftiimiyay fursadaha Itoobiya ee tamarta qorraxda iyo dabaysha, isaga oo sheegay in isku-dhaf tamareed oo kala duwan uu yarayn karo cadaadisyada la xiriira biyaha.
Qaahira iyo Khartuum waxay ku baaqeen heshiis saddex geesood ah oo sharci ahaan waajib ah oo u dhexeeya Masar, Suudaan iyo Itoobiya, kaas oo lagu maamulayo buuxinta iyo hawlgelinta GERD, iyaga oo ku dooday in uu lagama maarmaan u yahay ilaalinta xuquuqdooda iyo danahooda biyaha.
Itoobiya waxay ku adkaysanaysaa in hawlgelinta biyo-xireenku aysan u baahnayn heshiis waajib ah, waxayna sheegtay inaysan damacsanayn inay waxyeelayso danaha dalalka kale.
Khilaafkan ayaa sababay in wadaxaajoodyadii u dhexeeyay Masar, Suudaan iyo Itoobiya la hakiyo muddo saddex sano ah sannadkii 2020. Wadahadalladu waxay dib u bilaabmeen 2023, balse mar kale ayay istaageen 2024.
