U bood qoraalka
Tuesday, November 17, 2026 6 Jumada al-Thaniyah 1448 AH Dhuhr 11:44
Muqdisho 29°C
Deg-deg: Somalia iyo Türkiye oo kala saxiixday heshiis lagu xoojinayo ilaalinta qoyska iyo adeegyada bulshada
Warar Deg-deg ah
Axadle
Axadle Newsroom East-Africa Ingiriisi

Itoobiya iyo Suudaan oo isku eedaynaya taageeridda kooxaha hubaysan

Follow
Newsroom published Updated 53 minutes ago 5-minute read
Ethiopia, Sudan blame game over armed groups
Ethiopia and Sudan trade accusations over support for armed groups

Suudaan iyo Itoobiya ayaa isku eedaynaya inay taageerayaan kooxo hubaysan oo ka hawlgala xuduudda ay wadaagaan, taasoo kordhisay cab fears ah in dagaallada gudaha ee labada dal ay isu beddeli karaan colaad goboleed oo ballaaran.

Militariga Suudaan ayaa ku eedaynaya Itoobiya inay u oggolaatay ciidamo milateri oo garab ah oo la dagaallamaya militariga inay saldhigyo ka samaystaan, diyaaradaha aan duuliyaha lahayn geeyaan, weerarrona ka fuliyaan dhulka Itoobiya.

Militariga Suudaan ayaa horraantii Nofeembar cabashooyin ka dhan ah Itoobiya u gudbiyay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay iyo Golaha Nabadda iyo Ammaanka ee Midowga Afrika, isagoo sheegay inuu bixiyay caddeymo taageeraya eedeymaha. Maalmo gudahood, Itoobiya waxay dalkooda ka saartay lix shaqaale oo ka tirsanaa Qunsuliyadda Suudaan, waxayna amartay in la xiro xarunta diblomaasiyadda.

Dhankeeda, Itoobiya waxay militariga Suudaan ku eedaynaysaa inay caawinayaan fallaagada la dagaallamaya ciidamada federaalka ee gobolka xuduudda ah ee Tigray, halkaas oo dagaalladu dib uga qarxeen Sebtembar, taasoo soo afjartay nabad jilicsan oo la dhisay sannadkii 2022.

Labada dowladoodba way diidayaan eedeymaha dhinaca kale, halka The Associated Press aysan si madax-bannaan u xaqiijin karin eedeymahaas. Si kastaba, khilaafku wuxuu ka dhex dhacayaa isbahaysiyo goboleed oo is haya, su’aalo khayraad oo aan weli la xallin iyo xuduud lagu muransan yahay, taasoo abuureysa suuragalnimada in xasillooni-darradu sii faafto.

“Tani waxay kordhinaysaa khatarta ah in xasillooni-darrada ka jirta gudaha Itoobiya ay noqoto jiho kale oo dagaalka Suudaan ah — iyo taa beddelkeeda,” ayuu Jervin Naidoo, oo ah dhaqaaleyahan siyaasadeed oo sare oo ka tirsan Oxford Economics Africa, u sheegay AP.

Barta xiisadda ee Niilka Buluugga ah

Dagaalka sokeeye ee Suudaan wuxuu billowday Abriil 2023, kaddib markii sannado xiisado ah oo u dhexeeyay militariga iyo Ciidamada Taageerada Degdegga ah, ama RSF, ay isu beddeleen dagaal furan.

Ugu yaraan 59,000 qof ayaa la dilay, sida ay sheegtay Armed Conflict Location & Event Data, ama ACLED, oo ah hay’ad la socota colaadaha. Hay’adaha gargaarka ayaa sheegaya in tirada dhabta ahi ay u badan tahay inay aad uga badan tahay. Qiyaastii 13 milyan oo qof ayaa guryahooda laga barakiciyay.

Hadda oo uu galay sannadkiisii afraad, dagaalku wuxuu sababay in militariga Suudaan uu gacanta ku hayo waqooyiga, bariga iyo bartamaha dalka, oo ay ku jiraan dekedaha Badda Cas iyo sidoo kale wershadaha sifaynta iyo dhuumaha shidaalka.

RSF iyo ciidamo xulafo la ah ayaa gacanta ku haya galbeedka Daarfuur iyo qaybo ka mid ah Kordofaan oo ku teedsan xuduudda Koonfurta Suudaan. Labada deegaanba waxaa ku yaalla goobo shidaal iyo macdano dahab oo muhiim ah.

Barta ugu dambaysay ee uu khilaafku ku sii xoogaystay waa gobolka Niilka Buluugga ah ee Suudaan, kaasoo ku dhow Itoobiya.

Dabayaaqadii Agoosto, Humanitarian Research Lab, oo ah koox ka tirsan Jaamacadda Yale oo adeegsanaysa sawirrada dayax-gacmeedka si ay ula socoto colaadaha, ayaa soo werisay in gaadiid iyo qalab milatari lagu ururiyay saldhig Itoobiya leedahay oo ku yaalla Asosa, meel u dhow xuduudda Suudaan.

Cilmi-baarayaasha Yale waxay sheegeen in falanqayntooda sawirrada dayax-gacmeedka ay xaqiijisay in ururintaasi ay la xiriirtay RSF.

“RSF waxay ka hawlgashaa gudaha Itoobiya … si ay isugu daydo inay furto jiho labaad,” ayuu yiri Nathaniel Raymond, oo hoggaamiya kooxda cilmi-baarista.

Nabarradii hore ee Itoobiya

Dagaallada dib uga soo cusboonaaday gobolka Tigray ee waqooyiga Itoobiya waxay billowdeen Sebtembar. Jabhadda Xoreynta Shacabka Tigray, ama TPLF, iyo ciidamada federaalka Itoobiya ayaa halkaas ku dagaallamay intii u dhexeysay 2020 iyo 2022, ka hor inta aysan saxiixin heshiis nabadeed.

Dabayaaqadii Sebtembar, taliyaha ciidamada Itoobiya, Field Marshal Birhanu Jula, ayaa Suudaan, Eritrea iyo Masar ku eedeeyay inay taageerayaan ciidamo fallaago ah oo qabsaday dhowr magaalo oo istaraatiiji ah. Dhammaan saddexda dal ayaa si adag u diiday eedeymaha.

Horraantii Nofeembar, Itoobiya waxay dalka ka saartay lix xubnood oo ka tirsanaa ergada Suudaan ee Asosa, waxayna xirtay qunsuliyadda.

Dagaalyahanno daacad u ah Jabhadda Xoreynta Shacabka Tigray (TPLF) ayaa maraya waddo ku taalla magaalada Hawzen, oo markaas ay kooxdu gacanta ku haysay, gobolka Tigray ee waqooyiga Itoobiya, May 7, 2021. (AP Photo)

Naidoo oo ka tirsan Oxford Economics Africa ayaa sheegay in rabshadaha sii socda ee Tigray ay Itoobiya ka jeedin karaan caqabado badan oo kale oo haysta, ayna kordhin karaan khatarta hub iyo dagaalyahanno ay isaga kala gudbaan Itoobiya iyo Suudaan.

“Dhammaan waxyaabihii loo baahnaa way jiraan si uu u sii xoogaysto dagaal wakiillo ah oo u dhexeeya Itoobiya iyo Suudaan, kaasoo sii xasillooni-darraynaya labada dal,” ayuu yiri Alan Boswell, agaasimaha mashruuca Geeska Afrika ee International Crisis Group.

Xiriirradu way sii xumaadeen tan iyo dabayaaqadii sannadkii hore, markaas oo RSF ay gudaha Itoobiya ka samaysatay saldhigyo, sida uu sheegay Ladd Serwat, oo ah falanqeeye sare oo Afrika u qaabilsan ACLED.

Bishii Oktoobar, duqeyn diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ah oo loo aanaynayo RSF ayaa ku dhufatay isu-soo-bax dad barakacayaal ah oo ku yaalla xuduudda Suudaan iyo Itoobiya, halkaasoo ay ku dhinteen 41 qof, sida ay sheegtay kooxda xuquuqda ee Emergency Lawyers, oo la socota dagaalka Suudaan.

“Suudaan iyo Itoobiya kuma shaqeeyaan meel bannaan; xiriirkooda iyadoo ay jiraan colaadaha gudaha ee hadda socda waxaa qaabeeya taageerayaal dibadeed,” ayuu yiri Serwat. Wuxuu xusay in Itoobiya ay xulafo la tahay Imaaraadka Carabta, halka Suudaan ay ka tirsan tahay iskaashi goboleed ay ku jiraan Masar iyo Eritrea.

Türkiye, ayuu sheegay, waxay raacday hab dheellitiran iyadoo xiriir la sii wadday Khartuum iyo Addis Ababa.

Serwat wuxuu sheegay in kaalmada Itoobiya siiso RSF ay inta badan tahay mid dhinaca saadka ah, halka Imaaraadka Carabtu uu yahay taageeraha ugu weyn ee kooxda, isagoo maalgelinaya saldhigyada isla markaana siinaya hub. Imaaraadka ayaa marar badan diiday inuu ku lug leeyahay colaadda Suudaan.

Khilaafaad soo jireen ah ayaa sii kordhiyay cadaadiska, waxaana ka mid ah dhismaha Itoobiya ee biyo-xireen weyn oo ku yaalla Niilka Buluugga ah, oo ah laanta ugu weyn ee webiga Niil isla markaana ah goobta biyo-xireenka ugu weyn Afrika.

Biyo-xireenka Renaissance-ka Weyn ee Itoobiya, oo ku dhow xuduudda Itoobiya iyo Suudaan, ayaa ku kacay qiyaastii $5 bilyan, waxaana la dhammaystiray 2025. Itoobiya waxay sheegaysaa in mashruucu kordhin doono wax-soo-saarka korontada isla markaana taageeri doono kobaca dhaqaalaha.

Masar iyo Suudaan ayaa ka soo horjeestay mashruuca, iyagoo dalbanaya heshiis sharci ahaan waajib ku ah oo nidaamiya sida biyo-xireenka loo buuxinayo loona hawlgelinayo si loo ilaashado sahayda biyahooda.

Labada dal waxay sidoo kale isku hayaan al-Fashaga, oo ah deegaan xuduud ah oo dhulkiisa barwaaqada ah ay muddo dheer beeraley Itoobiyaan ahi ka tacbanayeen, sida ay sheegtay International Crisis Group.

Ciidamada Suudaan ayaa dabayaaqadii 2020 galay deegaankaas si ay dib ugu xaqiijiyaan gacan-ku-haynta, xilli ciidamada Itoobiya ay ku mashquulsanaayeen la dagaallanka fallaagada Tigray.

Xiisadaha u dhexeeya Suudaan iyo Itoobiya waxay heleen dareen caalami ah oo xaddidan, balse kooxda cilmi-baarista ee Yale ayaa ka digtay in haddii aan wax laga qaban ay dhibaatadu kasii dari karto oo ay sababi karto barakac ballaaran, ayuu Raymond sheegay.

Sidee u aragtaa warbixintan?

0 votes