Hawlgalka siyaasadeed ee Qaramada Midoobay oo Soomaaliya ka xirmaya, iyadoo aan la isku raacin cidda beddeli doonta si ay u dhexdhexaadiso khilaafka doorashada
MUQDISHO, Soomaaliya — Soomaaliya waxay luminaysaa dhexdhexaadiye siyaasadeed oo muhiim ah xilli su’aalaha la xiriira muddo-xileedka madaxweynaha ay halis gelinayaan inay sii qoto dheeraadaan kala qaybsanaanta: Hawlgalka siyaasadeed ee Qaramada Midoobay ayaa Sabtida xirmaya, taasoo soo afjareysa in ka badan soddon sano oo hawlgallo is-daba joog ah oo Qaramada Midoobay ah ay gacan ka geysanayeen dib-u-dhiska dal ay burburiyeen dagaalladii sokeeye.
- Advertisement -
Dh政府ku wuxuu bixitaanka ku tilmaamayaa caddeyn muujinaysa in Soomaaliya ay si isa soo taraysa u maamulan karto arrimaheeda. Hase yeeshee, hoggaamiyeyaasha mucaaradka iyo falanqeeyayaasha ayaa sheegaya in hawlgalku ku dhammaanayo xilli nugul, iyadoo awoodda sharci ee madaxweynaha lagu muransan yahay, maleeshiyaad xiriir la leh Al-Qaacida ay weli dagaal wadaan, abaar sii xumaanaysana ay culayska bani’aadantinimo kordhinayso.
Soomaaliya waxay Qaramada Midoobay ka codsatay inay hawlgalka kala baxdo dalka sannadkii 2024. Golaha Ammaanka ayaa markaas ansixiyay kala-guur laba sano ah, kaas oo hay’adaha Soomaaliya iyo hay’ado kale oo Qaramada Midoobay ah ay la wareegayaan waajibaadkiisa. Hawlgalkii Qaramada Midoobay ee Kaalmada Ku-meelgaarka ah ee Soomaaliya ee baxaya ayaa la-talin siinayay hoggaamiyeyaasha siyaasadda, wuxuuna gacan ka geysanayay dhexdhexaadinta khilaafaadka.
Ciidamada Midowga Afrika ayaa sii wadi doona taageerada ay siinayaan ciidamada Soomaaliya ee dagaalka ay kula jiraan maleeshiyaadka, halka hay’adaha Qaramada Midoobay ee qaabilsan gargaarka bani’aadantinimo ay dalka sii joogi doonaan.
Xafiis kale oo Qaramada Midoobay ah ayaa sii wadi doona inuu gaadiid, qalab iyo taageerooyin kale oo saadka ah siiyo ciidamada Midowga Afrika iyo qaybo ka mid ah ciidamada amniga Soomaaliya. Burburkii dowladdii dhexe ilaa dib-u-dhis
Dowladdii dhexe ee Soomaaliya ayaa burburtay sannadkii 1991, kaddib markii la afgambiyay kaligii-taliyihii Maxamed Siyaad Barre. Kooxo iska soo horjeeda oo ku dhisnaa qabaa’il ayaa markaas u dagaallamay gacan ku haynta dalka, taasoo Soomaaliya ka dhigtay dal aan lahayn maamul dhexe oo shaqeynaya, iyadoo dagaal iyo gaajo ay burburiyeen bulshooyinka. Maraykanku wuxuu sannadkii 1992 bilaabay hawlgalkii “Soo Celinta Rajada” si loo ilaaliyo gaarsiinta gargaarka macluusha. Sannad kaddib, 18 askari oo Maraykan ah ayaa lagu dilay dagaalkii “Black Hawk Down” ee Muqdisho, taasoo gacan ka geysatay soo afjaridda hawlgalkii milatari ee Maraykanka.
Ciidamadii nabad-ilaalinta Qaramada Midoobay waxay ka baxeen dalka bishii Maarso 1995, iyagoo aan xaqiijin heshiis siyaasadeed oo waara. Hay’addu waxay kaddib dhistay xafiis siyaasadeed oo rayid ah oo loogu talagalay horumarinta dib-u-heshiisiinta.
Xafiiskaasi wuxuu hoggaamiyeyaasha Soomaaliya ka caawiyay inay soo afjaraan xilligii rasmiga ahaa ee ku-meelgaarka ahaa sannadkii 2012. Waxaa la ansixiyay dastuur ku-meelgaar ah, waxaa la dhisay baarlamaan federaal oo cusub, waxaana la doortay madaxweyne.
Sannadihii xigay, hawlgalladii siyaasadeed ee is-daba joogga ahaa ee Qaramada Midoobay waxay taageereen doorashooyinka, hay’adaha caddaaladda iyo maamullada gobollada ee awoodda la wadaaga dowladda dhexe. Sannadkii 2016, hawlgalku wuxuu taageeray koox goboleed ka shaqeynaysay hirgelinta xabbad-joojin dhex martay ciidamada Puntland iyo Galmudug, oo ah laba maamul oo ku loollama bartamaha Soomaaliya.
Si kastaba ha ahaatee, dhismaha hay’adaha ma uusan xallin khilaafaadka ku saabsan awoodda siyaasadeed, mana uusan dowladda u suuragelin inay gacanta ku dhigto guud ahaan dalka.
Al-Shabaab, oo ah koox xiriir la leh Al-Qaacida, waxay gacanta ku haysaa dhul ballaaran oo miyiga ah, waxayna si joogto ah u weerartaa Muqdisho iyo magaalooyin kale. Sarkaal ka badbaaday gaadmo ka dhacday koonfurta Soomaaliya ayaa AP u sheegay in ugu yaraan 20 askari lagu dilay weerarkii ugu dambeeyay ee Isniintii. Dowladdu ma aysan soo sheegin khasaaraha ciidamadeeda, tirooyinkana si madax-bannaan looma xaqiijin karin.
Amni-darrada waxaa sii xumeynaya abaaro iyo fatahaado soo noqnoqda. Dalagyo baaqday iyo xoolo dhimanaya ayaa qoysas badan ka barakiciyay guryahooda, halka gaajadu sii xumaanayso, maalgelinta gargaarkuna hoos u dhacayso. Khilaafka doorashada oo aan la xallin ayaa sii jiitamaya
Khilaaf socda ayaa ku saabsan in Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo baarlamaanku si sharci ah xilalka u sii hayn karaan iyo in kale.
Sida ku cad muddo-xileedyadii hore ee afarta sano ahaa, muddo-xileedka Maxamuud wuxuu ku ekaa 15-ka May, halka kan baarlamaankuna ku ekaa 14-ka Abriil. Baarlamaanku wuxuu ansixiyay wax-ka-beddello dastuuri ah oo labada muddo-xileed ka dhigay shan sano. Dowladdu waxay sheegtay in isbeddelladu u oggolaanayaan madaxweynaha iyo xildhibaannada inay xilalka hayaan illaa 2027.
Hoggaamiyeyaasha mucaaradka ayaa diiday in wax-ka-beddellada lagu dabaqo mas’uuliyiinta hadda xilalka haya, iyagoo ku doodaya in muddo-xileedyadoodu hore u dhammaadeen.
Bishii Juun, taageerayaasha mucaaradka iyo ciidamada ammaanka ayaa Muqdisho ku dagaallamay ka hor dibadbax la qorsheeyay oo looga soo horjeeday xadgudubyo dastuuri ah oo la sheegay iyo dadaallo lagu kordhinayo muddo-xileedka Maxamuud. Dadka deegaanka ayaa sheegay in rasaas xooggan la maqlayay, waxayna ka carareen guryahooda.
James Swan, oo xilligaas ahaa wakiilka gaarka ah ee xoghayaha guud ee Qaramada Midoobay, ayaa isku dayay inuu dhexdhexaadiyo heshiis doorasho, isaga oo wadahadallo gooni-gooni ah la yeeshay dowladda, hoggaamiyeyaasha mucaaradka iyo maamullada gobollada. Wadahadalladii ay hawlgalku taageerayay ee bishii Luulyo ayaa dhammaaday iyadoo aan khilaafka la xallin.
Maxamed Xuseen Gaas, oo ah agaasimaha Machadka Cilmi-baarista Nabadda ee RAAD ee fadhigiisu yahay Muqdisho, ayaa sheegay in xiritaanka hawlgalku meesha ka saari doono waddo muhiim ah oo dhexdhexaadin ah.
“Soomaaliya waxay isku arki kartaa inay wajahdo qalalaase siyaasadeed iyadoo aan jirin hannaan la isku raacsan yahay oo lagu xakameeyo,” ayuu AP u sheegay.
Wuxuu ka digay in mowqifyada iska soo horjeeda ay horseedi karaan sheegashooyin sharciyadeed oo iska soo horjeeda, isla markaana ay wiiqi karaan isku-duwidda ciidamada ammaanka.
Warqad Sebtembar ah oo AP heshay, Golaha Mustaqbalka Soomaaliya ee mucaaradka ayaa ku baaqay in la dhiso hannaan dhexdhexaadin caalami ah kaddib bixitaanka hawlgalka.
Ra’iisul Wasaare Ku-xigeenka Saalax Axmed Jaamac ayaa xaflad sagootin ah oo Isniintii Muqdisho lagu qabtay ka muujiyay aragti ka rajo badan.
“Xafladdu waxay muujinaysaa in Soomaaliya ay ka gudubtay xilligii ku-meelgaarka ahaa iyo duruufihii adkaa,” ayuu yiri Jaamac.
Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay António Guterres, oo bayaan soo saaray munaasabadda xiritaanka, wuxuu aqoonsaday caqabadaha siyaasadeed, amni iyo bani’aadantinimo ee culus ee Soomaaliya haysta, wuxuuna ugu baaqay beesha caalamka inay sii waddo taageeradeeda.
Maxamuud wuxuu hoggaamiyeyaasha siyaasadda ku casuumay inay ka qaybgalaan wadahadallada doorashada ee dhacaya 14–18ka Nofembar, balse kooxaha mucaaradka ugu waaweyn ma aysan xaqiijin inay ka qaybgeli doonaan iyo in kale. Waqtigaas, hawlgalkii siyaasadeed ee Qaramada Midoobay ee gacan ka geysanayay isu keenidda dhinacyada ayaa dhammaan doona.
