Haddii la i weydiin lahaa waxa iigu cajab geliyey booqasho aan dhawaan ku tegay Dowlad Deegaanka Soomaalida intii uu hoggaaminayey Madaxweyne Mustafe Maxamed Cumar, waxaan kaga jawaabi lahaa saddex eray: “isbeddelka ku yimid hab-dhaqanka iyo aragtiyaha dadka.”
Aniga ahaan, mid ka mid ah cabbirrada ugu cadcad ee lagu garto dowlad guulaysatay ma aha oo keliya dhismaha buundooyin, waddooyin, isbitaallo, dugsiyo ama mashaariic kale oo dadweyne—inkasta oo dhammaantood ay muhiim yihiin. Waxa kale oo muhiim ah awoodda dowladda ay u leedahay inay ka caawiso muwaadiniinta kobcinta aragtiyo iyo hab-dhaqanno horumariya nabadda, midnimada, horumarka iyo mas’uuliyadda wadajirka ah. Kaabeyaasha jireed waa muuqdaan waana lama huraan, balse aragtiyaha bulshada ayaa go’aamiya in horumarka la sii wadi karo iyo in kale ama uu la kulmi doono caqabado waaweyn. Taariikhdu waxay muujinaysaa in bulshooyinku si degdeg ah isu beddeli karaan marka dowladuhu ku guulaystaan dhiirrigelinta isbeddello wax-ku-ool ah oo ku yimaadda hab-dhaqanka iyo aragtida—taas oo, sida aan qabo, maamulka Madaxweyne Mustafe ka hirgeliyey Dowlad Deegaanka Soomaalida.
- Advertisement -
Sida maalgelinta iyo khayraadka dabiiciga ahi muhiim u yihiin, ayay sidoo kale muhiim u tahay aragtida ay dadku qabaan. Sida ay bulshada u aragto dowladda waxay si toos ah u saameysaa awooddeeda ay ugu gudan karto waajibaadkeeda si wax-ku-ool ah. Iyadoo arrintaas la garowsanayo, maamulka ayaa mudnaan siiyey hab-dhaqanka iyo maskaxda bulshada laga soo bilaabo marxaladihii ugu horreeyey ee dhismihiisa. Iyada oo loo marayo ololeyaal dadweyne, hoggaamin iyo isgaarsiin laba-geesood ah oo macno leh, waxa uu hirgeliyey istaraatijiyado si taxaddar leh loo dejiyey si dib loogu qaabeeyo aragtiyaha bulshada loona abuuro duruufo horumar horseeda. Markii uu maamulka muujiyey hufnaan dheeraad ah, dadka ku nool Dowlad Deegaanka Soomaalida waxay si isa soo taraysa u qaateen mas’uuliyadda ilaalinta nabadda iyo xasilloonida. Waxay sidoo kale bilaabeen inay qiimeeyaan wada-shaqaynta hay’adaha dowladda ayna diidaan dhammaan noocyada falalka ka soo horjeeda nabadda. Isbeddelkaasna, dhiniciisa, wuxuu taageeray qorshayaasha istaraatijiyadeed iyo mudnaanta siyaasadeed ee maamulka ee kobaca dhaqaalaha, kaabeyaasha dadweynaha iyo amniga guud ahaan degaanka.
Hadallada Madaxweyne Mustafe ee inta badan la xusuusto waxaa ka mid ah oraahda, “dadka waa la maamuli karaa iyagoo aan la ciqaabin,” oo loo tarjumay “dadka waa la maamuli karaa iyada oo aan lagu khasbin awood jireed.” Fikirkaasi wuxuu saldhig u noqday dadaalka maamulka ee lagu beddelayo aragtiyaha bulshada. Wuxuu ahaa weji cusub oo muujiyey sida kalsooni looga dhex abuuri karo dadka Dowlad Deegaanka Soomaalida iyo hay’adaha dowladda—taas oo ah qodob muhiim ah oo ka dambeeya isbeddellada maanta ka muuqda degaanka. Marka muwaadiniintu rumaystaan in hay’aduhu u adeegayaan iyaga halkii ay ka hor iman lahaayeen, ayna jiraan maamul mas’uuliyad leh oo ku saabsan kheyraadka dadweynaha, waxay u badan tahay inay la shaqeeyaan, canshuur bixiyaan, u hoggaansamaan xeerarka kana qaybgalaan nolosha madaniga ah. Si macquul ah ayaa loo odhan karaa in hay’adaha maamulka ee sii xoogaystay ay xoojiyeen aragtiyo bulsho oo wanaagsan, halka aragtiyahaasina ay iyaguna dib u xoojiyeen hay’adaha.
Kulammo aan la yeeshay saraakiil sare oo dhowr ah oo ka tirsan dowladda magaalada Jigjiga iyo Addis Ababa, waxaan ka maqlay farriin isku mid ah: muhiimadda ay leedahay dejinta aragti cad. Hoggaanka Dowlad Deegaanka Soomaalida wuxuu si joogto ah u adkeeyaa nabadda, midnimada, horumarka iyo mas’uuliyadda wadajirka ah. Dadka degaanku way qaateen yoolalkaas sababtoo ah waxay garanayaan qiimaha farriintaas. Hoggaan adag iyo aragti si fiican loo qeexay waxay ku dhiirrigelin karaan muwaadiniinta inay ka gudbaan kala-qaybsanaanta qabiilka ee maxalliga ah iyo afkaaraha aan wax-soo-saarka lahayn ee ay dalal shisheeye ka soo geliyaan xubno nabad-diid ah. Casharkii ugu weynaa ee aan ka bartay kulammadii Jigjiga iyo Addis Ababa wuxuu ahaa in hoggaamiyeyaasha leh siyaasado guud oo hufan ay saameyn ku yeelan karaan hab-dhaqanka bulshada isla markaana kor u qaadi karaan heerar sare oo anshax iyo dhaqan bulsho ah.
Si ka duwan maamulladii hore ee Jigjiga, dowladda hadda jirta waxay dooratay qaab-dhismeedyo hay’adeed, isla-xisaabtan iyo sarreynta sharciga halkii ay ka dooran lahayd qasab jireed iyo rabshad. Siyaasadaheedu waxay soo bandhigayaan isbeddelka Dowlad Deegaanka Soomaalida inuu yahay iskaashi u dhexeeya maamulka iyo shacabka degaanka. Dowladdu waxay fahamsan tahay in inkasta oo ay bixin karto hoggaan, siyaasado iyo fursado, horumar waara uu ku xiran yahay in muwaadiniintu qaataan qiyam taageera horumarka. Guusha maamulka ee dhiirrigelinta aragtiyo ku dhisan nabad, midnimo, horumar iyo mas’uuliyad wadajir ah ayaa gacan ka geysatay abuurista duruufaha lagu arkayo horumarka hadda ka socda Dowlad Deegaanka Soomaalida.
