Suudaan: Wareysiga Haroun wuxuu dib u soo nooleeyay baaritaanka dambiyada dagaal iyo “Isbahaysiga Dhiigga”
Dagaalka Suudaan ayaa sii xumeynaya musiibo bani’aadamnimo, iyadoo ay jiraan cunto yari daran iyo adeegyada aasaasiga ah oo inta badan burburay, xilli dagaallada u dhexeeya ciidanka iyo Ciidamada Isbahaysiga Aasaaska Suudaan (Tasis) ay galaaftay tobannaan kun oo qof, malaayiinna ay barakaceen.
Indha-indheeyayaashu waxay ka digayaan in xubno ka tirsan taliskii hore iyo hoggaamiyeyaasha Dhaqdhaqaaqa Islaamiga ah ay sii kordhinayaan hawlahooda, halka milatarigu uu weli raadinayo xal lagu gaaro goobta dagaalka—horumarradaas oo ay sheegeen inay dalka u horseedi karaan marxalad ka sii burbur badan.
Xaaladdaas dhexdeeda, Ahmed Haroun, madaxa Xisbiga Shirweynaha Qaranka ee la kala diray iyo baxsad ay raadineyso Maxkamadda Dambiyada Caalamiga ah (ICC), ayaa mar kale fagaaraha kasoo muuqday, taasoo dhalisay falcelin xooggan gudaha Suudaan iyo dibaddeeda. ICC waxay Haroun ku eedeyneysaa dambiyo dagaal iyo dambiyo ka dhan ah aadanaha. Markii ugu horreysay ayaa la xiray Abriil 2019, kaddib markii Omar al-Bashir xukunka laga tuuray, iyadoo ay dhaceen dibadbaxyo ballaaran.
Maxkamaddu waxay marar badan ku baaqday in Haroun iyo al-Bashir loo gacan geliyo. Haroun waxaa lagu soo oogay 20 dacwadood oo dambiyo ka dhan ah aadanaha ah iyo 22 dacwadood oo dambiyo dagaal ah, kuwaas oo la xiriira doorkiisa lagu eedeeyay ee qorista maleeshiyaad mas’uul ka ahaa xasuuqyo qowmiyadeed oo ka dhacay Darfur horraantii 2000-meeyadii. Sannadkii 2024, Mareykanka ayaa ku dhawaaqay abaalmarin gaareysa 5 milyan oo doollar oo la siinayo xog horseedda xariggiisa.
Iyadoo caro laga muujinayay kasoo muuqashada fagaare ee Haroun, ayaa mas’uuliyiinta Port Sudan lagu soo warramay inay faafiyeen warka ku saabsan xariggiisa, iyagoo aan soo saarin bayaan rasmi ah. Hoggaamiyeyaasha Xisbiga Shirweynaha Qaranka, oo ahaa xisbigii hore ee talada hayay ee Ikhwaanka Muslimiinta, ayaa warka u gudbiyay warbaahinta.
Bandhigga la qorsheeyay ee Dhaqdhaqaaqa Islaamiga ah
Khalid Omar Youssef, oo ah injineer iyo xubin caan ah oo ka tirsan Isbahaysiga Sumoud, ayaa shaki geliyay wararka sheegaya in Haroun la xiray, isagoo ku tilmaamay “riwaayad qallafsan oo aan cidna khiyaameyn karin”. Wuxuu sheegay in ku dhawaaqistu u muuqatay mid loogu talagalay in lagu dejiyo caro dadweyne oo ka dhalatay muuqaalka Haroun ee ugu dambeeyay ee warbaahinta.
Qoraal uu ku daabacay Facebook, Khalid Omar wuxuu sheegay in “al-Burhan uusan si kedis ah u ogaan joogitaanka Haroun ee Suudaan kaddib wareysiga”. Haroun, ayuu qoray, wuxuu dalka ku sii nagaaday kaddib markii laga sii daayay xabsiga markii dagaalku billowday, “iyadoo ay ogaalka, isha feejigan iyo ilaalinta al-Burhan ku hoos jirtay”.
Haroun ayaa sidoo kale door ku lahaa hagidda dagaalka, sida uu sheegay Khalid Omar. Wuxuu sheegay in hoggaamiyeyaasha xisbigiisa iyo dad isaga ku dhow ay xilal awood leh ka hayeen dowladda Port Sudan, iyo sidoo kale qaab-dhismeedyadeeda siyaasadeed iyo amni. Hadalka ku saabsan xarig, ayuu ku dooday, wuxuu ahaa jawaab laga bixiyay cambaareynta kasoo baxday muuqaalka Haroun—mana ahayn natiijada ogaansho cusub oo ku saabsan halka uu joogo ama hawlihiisa.
Indha-indheeyayaashu waxay sheegeen in dhacdadani muujineyso dadaallada Dhaqdhaqaaqa Islaamiga ah uu ku doonayo inuu dib ugu soo ceshado saameyntii uu lahaa kaddib hoos-u-dhacii 2019. Iyadoo abaabulka dadweynuhu sii fidayo, jidkii siyaasadeed ee rayidkuna dib u gurayo, hay’adaha dowladduna daciifayaan, ayay sheegeen in dhaqdhaqaaqu firaaqadaas uga faa’iideystay inuu xoojiyo saameyntiisa uu ku leeyahay hoggaamiyeyaasha milatariga.
Intii uu socday barnaamijka baadhitaanka ah, Haroun wuxuu soo jeediyay in degmooyinka juqraafiyeed lagu beddelo nidaam doorasho oo ku saleysan matalaad saamiyeed, wuxuuna ku baaqay heshiis bulsho oo cusub oo dhex mara xoogagga siyaasadeed. Indha-indheeyayaashu waxay soo jeedimahaas u arkeen tilmaam kale oo muujineysa khilaafaadka gudaha ee ku saabsan saameynta siyaasadeed iyo doorka mustaqbalka ee hay’adda milatariga.
Waxay sheegeen in isbahaysi dhex maray xubno ka tirsan Dhaqdhaqaaqa Islaamiga ah oo uu hoggaaminayo Xoghayaha Guud ee ku-meelgaarka ah Ali Karti iyo al-Burhan uu gacan ka geystay caadiyeynta joogitaanka dhaqdhaqaaqa, iyadoo loo marayo kooxaha “iska-caabbinta dadweynaha”. Isla ciidammadaas ayaa lagu eedeeyay inay ka qayb qaateen hawlgallo milatari oo sababay xasuuqyo iyo burbur ballaaran oo ka dhacay Darfur iyo Khartuum, iyagoo sii xumeeyay xiisadaha qowmiyadeed iyo bulsho.
Horumarradani waxay xusuusinayaan siyaasadaha dowladdii Ikhwaanka Muslimiinta ee Darfur, halkaas oo ku dhowaad 300,000 oo qof ay ku dhinteen, malaayiinna ay barakaceen. Dambiyadaas ayaa sababay in caalamku soo saaro waaranno lagu soo xirayo al-Bashir iyo dhowr ka mid ah saaxiibbadiisa, oo uu ku jiro Haroun.
Ciqaab-la’aanta
Indha-indheeyayaashu waxay sheegeen in Haroun kusoo laabashadiisa fagaaraha dadweynuhu ay sidoo kale dirayso farriin ah in al-Burhan uu gaashaan siinayo shakhsiyaadka lagu eedeeyay dambiyada dagaal, isla markaana ciidanku si wax-ku-ool ah u ansixiyay ciqaab-la’aanta inta uu socdo colaaddan.
Bishii Abriil 2026, laba hawlgal oo waaweyn oo xaqiiqo-raadin ah ayaa ka digay in ciqaab-la’aantu weli baahsan tahay, iyadoo xadgudubyada culus ee xuquuqda aadanaha ay sii xoogeysanayaan. Digniinta ayaa ku jirtay bayaan wadajir ah oo ay Isniintii soo saareen Hawlgalka Madaxa-bannaan ee Caalamiga ah ee Xaqiiqo-raadiyaha Suudaan iyo Hawlgalka Wadajirka ah ee Xaqiiqo-raadiyaha Midowga Afrika ee Xaaladda Xuquuqda Aadanaha ee Suudaan.
Bayaanku wuxuu sheegay in isla-xisaabtanka dambiyada Suudaan uu muhiim u yahay joojinta xadgudubyo dheeraad ah. “Haddii aan dambiilayaasha lala xisaabtamin, ciqaab-la’aanta—oo ah mid ka mid ah sababaha ugu waaweyn ee colaaddan—way sii fidi doontaa, waxayna wiiqi doontaa rajada laga qabo nabad waarta oo Suudaan iyo gobolka intiisa kale ah,” ayuu yiri.
Hawlgalladu waxay mar kale ugu baaqeen dhammaan dhinacyada colaadda, dalalka xubnaha ka ah Midowga Afrika iyo Qaramada Midoobay, iyo ururrada gobolka iyo kuwa caalamiga ah inay abuuraan hannaan garsoor oo madax-bannaan oo kaabaya dadaallada jira, kaas oo lagu soo oogo kuwa mas’uulka ka ah dambiyada caalamiga ah ee Suudaan. Hannaankan, ayay sheegeen, waa inuu barbar socdaa dadaallada caddaaladda caalamiga ah ee hadda jira.
Warbixinnada Qaramada Midoobay iyo kuwa kale ee caalamiga ah ayaa diiwaangeliyay kumannaan xadgudubyo culus ah oo loo aaneynayo ciidanka Suudaan iyo maleeshiyaadka xulafada la ah. Warbixinnada Xafiiska Wakiilka Sare ee Qaramada Midoobay u qaabilsan Xuquuqda Aadanaha iyo Hawlgalka Madaxa-bannaan ee Xaqiiqo-raadiyaha ayaa diiwaangeliyay adeegsiga ballaaran ee diyaaradaha, diyaaradaha aan duuliyaha lahayn iyo madaafiicda culus ee hay’adda milatarigu ku qaaday weerarro ka dhan ah xaafado ay dadku deggan yihiin, suuqyo iyo xarumo adeeg oo muhiim ah.
Kormeeraha Xuquuqda Aadanaha ee Al Jazeera ayaa bishii Agoosto ee sannadkan soo sheegay xadgudubyo culus oo la sheegay inay ka geysteen Waaxda Baaritaannada Federaalka, Unugga Amniga iyo maleeshiyaad xiriir la leh Ikhwaanka Muslimiinta magaalada Wad Madani iyo meelo kale oo ka tirsan Gobolka Al Jazirah.
Isbahaysiga Geerida
Indha-indheeyayaashu waxay sheegeen in muuqaalka Haroun uu adkeeyay in la qariyo xiriirka ka dhexeeya al-Burhan iyo Dhaqdhaqaaqa Islaamiga ah. In ka badan hal sano ka hor, Haroun wuxuu ka hadlay dagaalka iyo jihada uu qaadi karo; haddana wuxuu mar kale kasoo muuqday dhul ay ciidanku maamulaan si uu uga hadlo mustaqbalka Suudaan.
In ka badan laba bilood ka hor, al-Burhan wuxuu soo jeediyay wada-hadal Suudaani ah oo dhex mara Suudaaniyiinta. Hindisahaasi taageero yar ayuu ka helay goobo siyaasadeedka Suudaan, halka indha-indheeyayaashu ay ku xiriiriyeen xeeladaha ballaaran ee Dhaqdhaqaaqa Islaamiga ah.
Indha-indheeyayaashu waxay carrabka ku adkeeyeen in wada-hadal keliya—xitaa haddii ay ka qaybgalaan dhinacyo badan—uusan wax ka beddeli karin isla’egta siyaasadeed ee dalka, haddii aan lagu wehelin tallaabooyin lagu xaddidayo saameynta dagaalku ku leeyahay geeddi-socodka siyaasadeed.
Waxay tilmaameen in ka saarista Xisbiga Shirweynaha Qaranka iyo Isbahaysiga Tasis, oo xiriir la leh Ciidamada Taageerada Degdegga ah (RSF), ay ahayd tallaabo hore oo lagu cabbirayay kalsoonida hindisaha. Waxay sidoo kale xoojisay tuhunka ah in wada-hadalka loo qorsheeyay inuu u adeego danaha Ikhwaanka Muslimiinta.
Siyasiyiintu waxay sheegeen in hindisaha, oo ay ku tilmaameen “wada-hadalka taliska”, uu u muuqday mid aan guuleysan karin xitaa ka hor inta uusan bilaaban. Waxay daliishadeen maqnaanshaha is-afgarad qaran oo dhab ah, dagaalka socda iyo ku guuldarreysiga in xabbad-joojinta iyo xaaladda degdegga ah ee bani’aadamnimo laga dhigo mudnaanta dhexe.
Kulammo ka dhacay Addis Ababa 22–23 Agoosto sannadkii hore, kooxaha rayidka ah ee ka soo horjeeda dagaalka ayaa hore u diiday inay “qayb ka noqdaan qurxinta daaqadda ee wada-hadal aan horseedeynin soo afjaridda dagaalka”.
Kooxuhu waxay hindisaha la barbar dhigeen “Wada-hadalkii Qaranka ee Dowladdii Salka Ballaaran”, oo loo yaqaanay Wada-hadalkii Al-Wathba, kaas oo al-Bashir bilaabay 2014. Waxay ku tilmaameen “nabad dhex taal kuwa goobta jooga”, iyagoo ku dooday in uu sii xumeeyay kala qaybsanaanta, maadaama laga reebay qaybo ballaaran oo bulshada Suudaan ah—gaar ahaan dhinacyada saamaynta ku leh dhulka iyo kooxaha rayidka ah ee ka soo horjeeda dagaalka.
