Skip to content
Monday, November 23, 2026 12 Jumada al-Thaniyah 1448 AH Fajr 04:32
Muqdisho 26°C
Degdeg Danjire Alexander Rondos oo ka Digay in Xiisadda Tigray ay Isku Beddesho Dagaal ka Qarxa Badda Cas
Breaking News
Axadle
Axadle Newsroom East-Africa Af-Soomaali

Danjire Alexander Rondos oo ka Digay in Xiisadda Tigray ay Isku Beddesho Dagaal ka Qarxa Badda Cas

Follow
Danjire Alexander Rondos ayaa ka digay in xiisadda Itoobiya iyo Eratariya ay isku beddesho dagaal goboleed oo saameeya Badda Cas, Suudaan, iyo webiga Niil.

Barnaamijka *David Hearst Podcast* ee ay baahiso warbaahinta Middle East Eye, ayuu Danjire Alexander Rondos oo horay u soo noqday Ergeyga Gaarka ah ee Midowga Yurub u qaabilsan Geeska Afrika kaga digay in gobolku uu marayo mid ka mid ah marxaladihii ugu halista badnaa muddo tobanaan sano ah. Isagoo la hadlayay daadihiyaha barnaamijka David Hearst, ayuu Rondos sheegay in diblomaasiyiinta caalamiga ahi ay si khatar ah u kala qaybinayaan xasaradaha isku xiran ee ka taagan gobolka Tigray ee Itoobiya, Suudaan, webiga Niil, iyo daanta kale ee Badda Cas ee Yemen, halkii ay u wajihi lahaayeen hal masiibo oo si xawli ah isugu milmaysa.

Tigray oo ah Xudunta Gobolka iyo Qarka u Saarnaanta Dagaal Dowladood

Dagaallada dib uga qarxay waqooyiga Itoobiya ee gobolka Tigray ayaa Addis Ababa iyo Asmara qarka u saaray iska hor imaad milateri oo toos ah. Itoobiya ayaa ku eedaysay ciidamada Eratariya inay u tallaabeen gudaha Tigray si ay u taageeraan kooxaha hubaysan ee ka soo horjeeda dowladda federaalka—eedayntaas oo Eratariya ay iska fogaysay—halka duqeymo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Itoobiya ay beegsadeen fariisimo ku yaalla gobolkaas, ciidamada federaalkuna ay u ruqaansadeen dhinaca xadka Eratariya.

Sida uu qabo Rondos, dagaal aan si rasmi ah loogu dhawaaqin ayaa durba socda, kaas oo ay hurinayso burburka ku yimid xeerarkii caalamiga ahaa iyo awooddii is-celinta, taas oo dhiirrigelinaysa in dhinacyadu ay xaqiiqooyin cusub ka abuuraan dhulka dushiisa:

Gidaar Difaac iyo Is-celin

Taariikh ahaan iyo juqraafi ahaanba, Tigray waxay u tahay buundada istiraatiijiga ah ee u dhexeysa Itoobiya iyo Eratariya. Eratariya waxay u aragtaa Tigray oo saaxiib la ah ama madax-bannaan inay tahay gidaar ka difaaca cadaawadda Itoobiya, halka Addis Ababa ay maamulidda Tigray u aragto awood muhiim ah oo lagaga hortago khatarta xadka waqooyi.
* **Isbahaysi Jilicsan oo ka Dhan ah Abiy:** Rondos wuxuu xusay in isbahaysiga u dhexeeya Jabhadda Xoreynta Shacabka Tigray (TPLF) iyo kooxaha kale ee hubaysan ee mucaaradka ah—oo la sheegay inay Eratariya dhiirrigelisay—uu yahay mid taariikh ahaan aan bislaan oo aad u jilicsan. Maadaama ciidamada federaalku ay dhowaan horumar ka sameeyeen Tigray, ka saarista TPLF ee kaalinta hoggaamineed ee isbahaysigaas waxay keeni kartaa in kacdoonka guud uu si degdeg ah u burburo.
* **Khatarta Xisaab-khaladka:** Itoobiya iyo Eratariya labaduba waxay hub casri ah ka soo iibsanayeen dalal dibadda ah, hase yeeshee Eratariya weli ma aysan soo bandhigin kaydkeeda milateri. Rondos wuxuu ka digay in Addis Ababa ay si xad-dhaaf ah isugu hallayso guulaha ay dhowaan ka gaartay furimaha dagaalka, isla markaana ay isku daydo inay u gudubto dhinaca Asmara ama dekedda Assab ee Badda Cas, iyadoo aan si buuxda u xisaabin kharashka fog ee ka dhalan kara qabsashada dhul ama abaabul guud oo bulsho.

Helitaanka Badda: Laga Bilaabo “Xarig Ceeji ah” ilaa “Katiinad Dekedo ah”

Xiisadda xadka waxaa salka ku haya damaca Itoobiya ee ah inay hesho marin badeed oo madax-bannaan oo ku yaalla Badda Cas, taas oo walaac ku abuurtay Eratariya oo ka cabsi qabta damac ku aaddan xeebaheeda iyo dekedda Assab. Inkastoo Itoobiya oo aan bad lahayn ay hadda si weyn ugu tiirsan tahay Jabuuti, isla markaana ay sahamisay marinno kale oo ay ku jiraan Berbera oo ku taalla Waqooyi Galbeed iyo Lamu oo Kenya ah, haddana Rondos wuxuu tilmaamay in dekedo yar oo gobolka ku yaalla ay awood u leeyihiin inay qaadaan shixnadaha culus ee dal ay ku nool yihiin 130 milyan oo qof.

Halkii la adeegsan lahaa awood milateri oo hal dhinac ah, Rondos wuxuu ku boorriyay Itoobiya iyo dalalka deriska ah inay qaataan isdhexgal dhaqaale oo goboleed:

Aagag Dekedeed oo lagu Heshiiiyay

Rondos wuxuu ku dooday in marin badeed la isku hallayn karo lagu heli karo si nabdoon, iyadoo la gelayo heshiisyo muddo dheer ah oo Itoobiya siinaya qaybo gaar ah oo dekedaha ka mid ah oo ay iyadu ilaaliso—oo la mid ah heshiisyada ganacsi—si Addis Ababa ay ula soo degto agabkeeda xasaasiga ah iyadoo aan baaritaan shisheeye la marin.

Suuq Goboleed

Marka la dhiso kaabayaal dhaqaale oo isku xira Geeska Afrika, Kenya, iyo Uganda, hoggaamiyeyaasha gobolku waxay furi karaan suuq mideysan oo ay ku nool yihiin in ka badan 200 oo milyan oo qof. Sida uu Rondos hadalka u dhigay, Itoobiya waa inay deriskeeda kala shaqaysaa sidii loo dhisi lahaa “katiinad dekedo ah oo dammaanad leh” halkii ay dareemi lahayd inuu ku xiran yahay “xarig ceeji ah”.

Suudaan, Webiga Niil, iyo Isbahaysiyada Gobolka ee Xafiiltamaya

Colaadda Tigray waxay si dhow ugu xiran tahay dagaalka ba’an ee ka socda Suudaan iyo muranka muddada dheer soo jiitamayay ee ku saabsan Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya (GERD):

Xiriirka Suudaan

Ka saarista ciidamada Tigrayga iyo Eratariya ee miisaanka milateri waxay si toos ah u saamaynaysaa awoodda Suudaan, halkaas oo Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan (SAF) ay ku tiirsan yihiin dallad maleeshiyaad ah oo ay ku jiraan dagaalyahanno Tigray ah oo saamayn leh.

Muranka Webiga Niil

Masar waxay u aragtaa biyo-xireenka GERD khatar jiritaan iyo amni qaran, taas oo Qaahira ku hoggaamisay inay samaysato isbahaysi xeeladaysan oo “cadowga cadowgaygu waa saaxiibkay” ah oo ay la yeelato Eratariya. Rondos wuxuu soo jeediyay in Masar ay kharashgaraynayso miisaan diblomaasiyadeed oo aad u ballaaran si ay uga hortagto Itoobiya, xilli Suudaan nabdoon oo dib loo dhisay—oo taariikh ahaan ahayd dambiisha cuntada ee gobolka—ay noqon kartay buundo wax ku ool ah oo dhaqaale iyo maareynta biyaha ah oo ay taageerayaan maalgashiga Khaliijka.

Isbahaysiyada Tartamaya

Laba garab oo isbedbeddelaya ayaa ka soo baxay gobolka. Dhinac, Masar, Eratariya, Suudaan, iyo Soomaaliya ayaa dhowaan ku shiray magaalada El Alamein si ay u adkeeyaan in amniga Badda Cas uu u gaar yahay dalalka xeebta ku teedsan oo keliya—tallaabadaas oo Itoobiya u aragto isku day lagu ceejinayo hamigeeda badda. Dhanka kale, Imaaraadka Carabta (UAE) wuxuu xiriir dhow la leeyahay Itoobiya, isagoo wada istiraatiijiyad fog oo ka dambaysa xilliga shidaalka, taas oo diiradda saaraysa gacan ku haynta silsiladaha sahayda caalamiga ah, marinnada macdanta, iyo dekedaha—hab-dhaqan uu Rondos barbar dhigay boqortooyooyinkii ganacsiga ee taariikhiga ahaa, kaas oo khatar ugu jira kacdoon kaga yimaada dhallinyarada tirada badan ee Afrika ee si xawli ah u koraysa.

Labada Daamood ee Badda Cas: Yemen iyo Marinnada Muhiimka ah ee Caalamka

Hearst iyo Rondos waxay sidoo kale eegeen sida xasillooni-darrada ka jirta xeebaha Afrika ay ula falgalayso colaadda sii kordhaysa ee Yemen ee ka ag dhow marinka Bab el-Mandeb. Rondos wuxuu xasaradda ku sifeeyay mid ka soo bilaabata webiga Niil ilaa marinka Hormuz:

Ganacsiga Badda iyo Caymiska

Xitaa iyadoo aan la samayn go’doomin badeed oo buuxda, hanjabaadaha Xuutiyiinta ee ka ag dhow Bab el-Mandeb ayaa ku filan in shirkadaha waaweyn ee caymiska badda sida Lloyd’s of London ay xaddidaan daboolidda caymiska, taas oo curyaaminaysa maraakiibta ganacsiga ee caalamka. Rondos wuxuu xusay in Xuutiyiintu ay si isa soo taraysa u dhaqmayaan sidii dowlad jirta oo miisaamaysa awooddeeda gobolka, halkii ay ka ahaan lahaayeen wakiil keliya.

Khatarta Kaabayaasha iyo Qaxootiga

Burbur ballaaran oo ku yimaada Geeska Afrika wuxuu khatar gelin lahaa fiilooyinka muhiimka ah ee internet-ka ee badda hoosteeda mara ee soo dhex mara Jabuuti ee isku xira Yurub iyo Bariga Afrika, iyadoo sidoo kale kicin karta mawjado qaxooti oo aad u badan oo ka tallaaba Badda Cas una gudba Sacuudi Carabiya iyo dalalka Khaliijka.

Qorshe lagu Dejinayo Xiisadda Diblomaasiyadeed

Iyadoo Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay uu yeelanayo kulammo albaabbadu u xiran yihiin oo lagaga arrinsanayo xiisadda sii kululaanaysa, ayuu Rondos soo bandhigay afar tallaabo oo degdeg ah oo looga baahan yahay in lagu baajiyo masiibo ballaaran:

1. Dib u Soo Nooleynta Heshiisyada Sharci ee Jira.

Dammaanad-qaadayaasha caalamiga ah—oo ay ku jiraan Qaramada Midoobay, Midowga Yurub, iyo Mareykanka—waa inay dib u hawlgeliyaan Heshiiskii Algiers ee sanadkii 2000 ee xadeeyay soohdinta Itoobiya iyo Eratariya, si loo helo saldhig sharci oo degdeg ah oo xiisadda lagu dejiyo.

2. Ka Tegista Diblomaasiyadda Kala Qaybsan.

Dhexdhexaadiyeyaashu waa inay joojiyaan inay si gaar-gaar ah u wajahaan Suudaan, Tigray, iyo amniga Badda Cas, taa beddelkeedana waa inay dhisaan khad toos ah oo xiriir goboleed ah iyo hannaan iskaashi oo u dhigma nidaamyadii is-celinta ee xilligii Dagaalkii Qaboobaa.

3. Dhaqangelinta Faragelin La’aanta.

Dalalka deriska ah waa inay joojiyaan dhaqanka ah in la martigeliyo oo la hubeeyo mucaaradka dalalka kale, iyadoo taas lagu lammaaninayo siyaasad gudaha ah oo loo dhan yahay si kooxaha la takooray aysan u dareemin in hub qaadashadu tahay xalka keliya.

4. Tixgelinta Diinta iyo Aqoonsiga.

Ugu dambayntii, Rondos wuxuu carrabka ku adkeeyay in diblomaasiyiinta cilmaaniga ah ay inta badan iska indha-tiraan doorka udub-dhexaadka u ah diinta ee Geeska Afrika. Meelaha ay dowladaha tabarta daran ku guuldarraystaan inay bixiyaan amni, bulshooyinku waxay u jeestaan hay’adaha diinta—iyadoo ay soo kordhayaan mowjadaha Islaamka xagjirka ah iyo masiixiyadda injiiliga ah ee Pentecostal-ka—taas oo ka dhigaysa fahamka dhaqanka iyo diinta mid lagama maarmaan u ah nabad kasta oo waarta.

Sidee u aragtaa warbixintan?

0 votes