Bariga Congo ayaa jawaabtiisa Ebola ka wareejinaya xarumaha daaweynta una gudbinaya tuulooyinka, maadaama fayrasku ku fidayo meel ka baxsan gaarsiinta shaqaalaha caafimaadka, sida ay Khamiistii sheegtay Xarunta Afrika ee Xakamaynta iyo Ka-hortagga Cudurrada.
Hay’addu waxay ka digtay in dillaacu uusan weli gaarin heerkiisii ugu sarreeyay. Tan iyo markii mas’uuliyiintu ku dhawaaqeen bartamihii May, Ebola waxay ka fidday saddex aag caafimaad ilaa 60, iyadoo qaaday 6,250 qof isla markaana dishay 3,039, sida ay muujinayaan tirooyinka dowladda.
- Advertisement -
Iskahorimaad, barakac iyo dhaqdhaqaaq culus oo dadweyne ayaa sii adkeeyay ogaanshaha caabuqyada, raadraaca dadka lala xiriiray iyo joojinta gudbinta cudurka.
Dillaacan ayaa durba ka weynaaday baaxaddii aafo-xumadii Ebola ee Galbeedka Afrika ee 2014-16, taas oo dishay in ka badan 11,000 oo qof isla markaana weli ah dillaacii ugu dhimashada badnaa ee abid la diiwaangeliyo. Africa CDC waxay sheegtay in qalalaasaha hadda jira uu soo saaray lix jeer intaas ka badan kiisas la xaqiijiyay iyo shan jeer intaas ka badan dhimasho.
Warbixin toddobaadkan ay soo saartay Xarunta Mareykanka ee Xakamaynta iyo Ka-hortagga Cudurrada ayaa tilmaantay tabar-darrooyin waaweyn oo ku jira jawaabta Congo.
Halkan waxaa ku yaal shan meelood oo mas’uuliyiintu weli dhibaato kala kulmayaan:
Nidaamyada kormeerka bulshada ku saleysan oo xaddidan
Dhibaatada ugu weyn waa isticmaalka xaddidan ee shabakadaha kormeerka ee ku qotoma bulshooyinka maxalliga ah, ayay tiri hay’adda caafimaadka Mareykanka. Nidaamyadan oo kale ayaa loo baahan yahay si digniinaha si degdeg ah loo baaro, caabuqyada loo aqoonsado loona dabagalo sida fayrasku u fidayo. Iyaga la’aantood, waqti qaali ah ayaa luminaya ka hor inta aan bukaannada la helin oo la karantiilin.
Ogaanshaha oo gaabis ah, ka labalabeynta in la soo sheego kiisaska looga shakiyo iyo ka-qaybgalka bulshada oo daciif ah ayaa gacan ka geysanaya dhimasho laga baaqsan karay. Xogta Africa CDC waxay muujisay in ugu yaraan 63% dhimashada Ebola ee la diiwaangeliyay toddobaadkii la soo dhaafay ay ka dhaceen meel ka baxsan xarumaha daaweynta.
Mas’uuliyiintu waxay bilaabeen qaadashada hab “tuulo-ku-saleysan,” iyagoo la shaqeynaya hoggaamiyeyaasha bulshada si loo dhiso kalsooni looguna dhiirrigeliyo dadka deggan inay la shaqeeyaan kooxaha caafimaadka, ayuu yiri Yap Boum, madaxa diyaar-garowga iyo jawaabta degdegga ah ee Africa CDC.
Gobolka Ituri, halkaas oo dillaacu ku uruursan yahay, waxaa sidoo kale si qoto dheer u saameeyay colaadda fallaagada ee bariga Congo. Amni darridu waxay ka dhigtay mid ku sii adkaanaysa saraakiisha caafimaadka inay xiriir la sameeyaan dadka deggan.
“Dhisidda kalsoonidaas iyadoo dillaac socdo waa arrin aad u adag,” ayuu yiri Boum.
Raadraaca dadka lala xiriiray wuxuu u baahan yahay inuu hagaago
Kooxaha kormeerka ayaa la daalaa dhacaya aqoonsiga iyo la socodka dadka la xiriiray bukaannada Ebola ee ku kala sugan lixda gobol ee uu saameeyay cudurku.
Mas’uuliyiintu waxay sheegeen in kooxuhu dabagal ku sameeyeen 81% dadka lala xiriiray ee liiska ku jira. Laakiin tiradaasi ma muujineyso baaxadda buuxda ee caqabadda, sababtoo ah kama mid aha dadka aan weli la aqoonsan ama aan la raadraacin.
Iyada oo lagu saleynayo celcelis ahaan 60 qof oo lala xiriiray kiis kasta oo la xaqiijiyay, Africa CDC waxay qiyaastay in caabuqyada la xaqiijiyay saddexdii toddobaad ee la soo dhaafay ay ahayd inay soo saaraan ku dhowaad 97,600 qof oo lala xiriiray. Ilaa hadda, kaliya 19% wadartaas la saadaaliyay ayaa la raadraacay.
Waxaa loo baahan yahay awood dheeraad ah oo daaweyn iyo karantiil ah
Xogta caafimaadka waxay muujineysaa in xarumaha daaweyntu ay kordhiyeen awooddooda in ka badan 1,300 sariirood dabayaaqadii Agoosto. Hadda waxaa yaalla 869 bukaan, taasoo siinaysa xarumaha heer buux-dhaaf ah oo ah 67%.
Si kastaba ha ahaatee, khubaradu waxay yiraahdeen xarumo dheeraad ah oo daaweyn iyo karantiil ah, iyo sidoo kale sariiro badan, ayaa looga baahan yahay aagagga caafimaad ee uu saameeyay cudurku si loogu diyaar garoobo caabuqyada aan weli la ogaan.
Aagag badan oo kuwaas ka mid ah, kiisasku way qarsoon yihiin ama lama soo sheego sababtoo ah dadka deggan ayaa aan ku kalsooneyn masuuliyiinta caafimaadka, sababo kale oo ay ka mid yihiin. Qaar ka mid ah meelaha ayaa sidoo kale aanay gaari karin kooxaha kormeerka iyo shaqaalaha caafimaadka ee isku dayaya inay daaweeyaan bukaannada, ayuu yiri Boum.
Awoodda baaritaanka shaybaarka weli waa xaddidan tahay
Khubaradu waxay sidoo kale ku boorrinayaan mas’uuliyiinta inay ballaariyaan awoodda shaybaarrada si kiisaska looga shakiyo si degdeg ah loo xaqiijiyo bukaannaduna u helaan daryeel ku habboon.
Ururka Caafimaadka Adduunka ayaa bishii hore sheegay in xarumo dhowr ah oo daaweyn iyo gudbin ah oo ku yaal Ituri, oo ah xudunta dillaaca, ay ahaayeen “buux-dhaafay.” North Kivu, oo ah gobolka labaad ee ugu saameynta badan, ma lahayn ikhtiyaarro ku filan oo bukaan loogu gudbiyo xarumo takhasus leh, ayay tiri WHO.
Shaqaalaha caafimaadka ee xarumaha jira ayaa sidoo kale wajahaya culeys aad u daran, ayuu yiri Jeannot Krikeija, oo ka shaqeeya xarun daaweynta Ebola ah oo ku taal Bunia, caasimadda Ituri.
“Ebola aad bay noo daalineysaa sababtoo ah ma naqaan goorta aafoyinkani dhammaan doono. Dhibaatadan aniga waa ii adkaysan weyday,” ayuu yiri Krikeija.
Goldaloolo ayaa weli ka jira sida aasaska loo fuliyo
Mas’uuliyiintu waxay abaabuleen kooxo aas ammaan ah oo sharaf leh u sameeya in ka badan 3,000 oo qof oo Ebola dishay. Si kastaba ha ahaatee, hay’adda caafimaadka Mareykanka waxay sheegtay in weli ay jiraan nusqaano ku jira habka loo fuliyo qaar ka mid ah aasaska.
Fayrasku wuxuu ku faafi karaa taabasho toos ah oo lala yeesho dhiigga ama dheecaannada kale ee jirka ee qof la ildaran Ebola ama u dhintay cudurka. Khubarada caafimaadku waxay ka digeen in meydadka dhibbanayaasha laga yaabo inay weli ku jiraan heerar sare oo fayras firfircoon ah.
Kooxaha aasaska ayaa la kulmay weerarro soo noqnoqday oo ka dhacay Ituri iyo meelo kale oo uu cudurku saameeyay, inta badanna waxay ka imanayeen qaraabo isku dayaya inay ilaashadaan meydadka ehelladooda u dhintay Ebola. Intii lagu jiray qaar ka mid ah aaska, dadku waxay sidoo kale isugu yimaadeen hareeraha qabuuraha, mararka qaarkoodna waxay istaageen masaafo dhowr mitir oo keliya u jirta sanduuqyada meydka.
