Maxaa Kaxeeynaya Difaaca Isku-duwan ee Xiriirka Soomaaliya iyo Turkiga?
AX — MUQDISHO Olole isku-duwan oo ay wadaan hoggaanka federaalka Soomaaliya ee muddo-xileedkiisu dhammaaday si ay u difaacaan Turkiga ayaa sii xoogaystay kaddib mudaharaadyo ka dhacay dhowr dowlad-goboleed, taasoo dhalisay su’aalo ku saabsan heerka uu Ankara saameynta ugu leeyahay Muqdisho.
- Advertisement -
Madaxweynaha muddo-xileedkiisu dhammaaday Hassan Sheikh Mohamud, Guddoomiyaha Golaha Shacabka ee muddo-xileedkiisu dhammaaday Cabdulkadir Maxamed Nuur, iyo dhowr wasiir oo federaal ah ayaa soo saaray bayaano si weyn isugu eg oo taageeraya Turkiga kuna cambaareynaya kuwa dhaliila doorka Ankara ku leedahay arrimaha gudaha Soomaaliya.
Bayaanadan ayaa yimid kaddib bannaanbaxyo ka dhacay qaybo ka mid ah Puntland, Jubaland iyo Koonfur Galbeed, halkaas oo calanka Turkiga lagu gubay. Mudaharaadyadaas waxay ka dhasheen eedeymo sheegaya in diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Turkigu ku lug lahaayeen weerarro ka dhacay Doolow iyo goobo kale.
Turkiga iyo dowladda federaalka Soomaaliya ee muddo-xileedkeedu dhammaaday ayaa diiday sheegashooyinka faragelinta siyaasadeed. Ma jirto baaritaan madax-bannaan oo caddeeyey eedeymaha la xiriira duqeymaha muranka dhaliyey.
Farriimo isku-duwan
Calaamadda ugu cad ee muujinaysa isku-duwid hay’adeed ayaa ka muuqatay madal lagu qabtay Muqdisho 10-kii Sebtembar, inkasta oo warbixinno qaarkood oo ku saabsanaa kulanka la daabacay 12-kii Sebtembar.
Hay’adda Isgaarsiinta ee Madaxtooyada Turkiga ayaa abaabushay munaasabadda, waxaana furay Guddoomiye Cabdulkadir Maxamed Nuur.
Wasiirka Warfaafinta Soomaaliya Cabdulfataax Qaasim Maxamuud ayaa ku baaqay iskaashi joogto ah oo dhexmara hay’adaha Soomaaliya iyo Turkiga si loo la socdo sheekooyinka warbaahinta, loo qiimeeyo macluumaadka, isla markaana si degdeg ah looga jawaabo waxa ay labada dowladood ugu yeeraan “warar marin-habaabin ah.”
Wuxuu sheegay in Waaxda Isgaarsiinta Istaraatiijiga ah ee Soomaaliya iyo xafiiska loo xil saaray la-dagaallanka wararka marin-habaabinta ah ay diyaar u yihiin inay la shaqeeyaan dhiggooda Turkiga.
Dadkii ka qaybgalay waxaa ka mid ahaa Deniz Demir, oo ah isku-duwaha Xarunta La-dagaallanka Wararka Marin-habaabinta ah ee Madaxtooyada Turkiga, iyo sidoo kale saraakiil iyo aqoonyahanno Soomaali iyo Turkish ah. Madaxa isgaarsiinta madaxtooyada Turkiga Burhanettin Duran ayaa hadal ku jeediyey muuqaal fogaan-arag ah.
Madashani waxay muujinaysaa isku-duwid hay’adeed oo u dhexeysa Muqdisho iyo Ankara. Kaligeedse ma caddaynayso in Turkigu qoray bayaan kasta oo dambe ay soo saareen saraakiisha, wasiirrada ama hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ee Soomaaliya.
Xiriirrada Ankara ee guddoomiyaha
Cabdulkadir Maxamed Nuur wuxuu wax ku bartay Jaamacadda Ankara, wuxuuna qiyaastii siddeed sano ka soo shaqeeyay safaaradda Soomaaliya ee Turkiga. Intii uu ahaa wasiirka gaashaandhigga, wuxuu saxiixay qaab-dhismeedka iskaashiga difaaca iyo dhaqaalaha ee labada dal sannadkii 2024.
Falanqeeyayaal ay ka mid yihiin khabiirka Geeska Afrika Rashid Abdi ayaa Nur ku tilmaamay inuu si dhow ugu xiran yahay Ankara islamarkaana yahay sarkaal si wanaagsan ugu habboon inuu Soomaaliya ka dhex hormariyo danaha Turkiga.
Shaqadiisii iyo doorkiisii muuqday ee hindiseyaasha la xiriira Turkiga ayaa xoojiyey aragtida ah inuu ka mid yahay saraakiisha Soomaalida ee hormuudka ka ah xoojinta xiriirka laba-geesoodka ah.
Xarunta Warsheekh iyo sheegashada dayax-gacmeedka
Danta Turkiga waxay sidoo kale ku fidsan tahay xarunta la qorsheeyay ee hawada sare laga rido ee Warsheekh, taas oo Ankara ay sheegtay inay u adeegsan doonto horumarinta awood madax-bannaan oo ay ku ridi karto dayax-gacmeedyo.
Munaasabaddii sagootinta, safiirkii Turkiga ee xilka ka degayay Alper Aktaş ayaa sheegay in Soomaaliya la filayo inay hawada sare u dirto “dayax-gacmeedkeedii ugu horreeyay” sannadka 2027.
Si kastaba, warbixinno hore ayaa howlgalka la qorsheeyay ku tilmaamay ridista dayax-gacmeed Turkish ah oo laga dirayo dhulka Soomaaliya. Dowladda Turkiga ayaa sidoo kale xarunta Warsheekh la xiriirisay yoolka Ankara ee ah inay si madax-bannaan u dirto dayax-gacmeedyadeeda iyo qalabkeeda hawada sare.
Sidaas darteed, in mashruuca lagu koobo oo keliya inuu yahay dayax-gacmeedkii qaran ee ugu horreeyay ee Soomaaliya loo dirayo hawada sare waxay shacabka Soomaaliyeed siin kartaa sawir aan dhammaystirnayn. Midkoodna labada dowladood ma aysan soo bandhigin shuruudaha buuxa ee heshiiska, mana aysan caddeyn cidda leh dayax-gacmeedka, cidda maamuli doonta xarunta, ama saamiga farsamo iyo midka maaliyadeed ee Soomaaliya ku leedahay.
Wargeyska Faransiiska ah ee Le Monde ayaa sidoo kale weriyey in goobta Warsheekh ay yeelan karto laba adeegsi, oo kala ah ridista dayax-gacmeedyada iyo tijaabinta gantaallada riddada dheer. Turkigu si fagaare ah uma uusan soo saarin xog dhammaystiran oo ka jawaabaysa qaybta milatari ee la sheegay.
Dano isa soo taraya
Turkigu wuxuu Soomaaliya ku leeyahay saldhiggiisa milatari ee ugu weyn dibadda, halkaas oo uu ku tababaray ciidamada federaalka oo ay ku jiraan kumaandooska Gorgor. Danaha Ankara waxay sidoo kale ku fidsan yihiin hawlgallada badda, sahminta shidaalka, kalluumeysiga, dekedda iyo garoonka diyaaradaha Muqdisho, iyo mashruuca Warsheekh.
Dhinacooda, maamullada federaalka Soomaaliya ee muddo-xileedkoodu dhammaaday waxay si weyn ugu tiirsan yihiin taageerada milatari iyo diblomaasiyadeed ee Turkiga iyagoo wajahaya muranno dastuuri ah, hanaan doorasho oo aan weli xal loo helin, iyo xiriir sii xumaanaya oo kala dhexeeya Puntland, Jubaland iyo kooxaha mucaaradka.
Farriimaha dadweynaha ee isku-duwan waxay sidoo kale indhaha ka leexinayaan su’aalaha aan weli laga jawaabin ee ku saabsan cidda oggolaatay duqeymaha muranka dhaliyey, awoodda sharci ee hawlgalladaas lagu fuliyey, iyo waxa ku qoran heshiisyada labada dhinac. Bedelkeeda, dhaliisha ayaa si isa soo taraysa loogu tilmaamayaa warar marin-habaabin ah, colaad loo qabo dal saaxiib ah, ama natiijada ajande shisheeye.
Caddaymaha hadda jira waxay muujinayaan farriimo hay’adeed oo isku-duwan iyo dano wadaag ah oo weyn oo u dhexeeya Muqdisho iyo Ankara. Hase yeeshee ma caddaynayaan in Turkigu si toos ah u amray ama u diyaariyey bayaan kasta oo dadweyne oo ay soo saareen saraakiisha Soomaaliya.
AXADLETM
