Riyo iyo ido loo waday goob biyo laga cabo oo ku taalla Afuene, deegaanka hoose ee Lagdera.
Xoolo dhintay oo ku kala baahsan duleedka magaalada Garissa ayaa astaan cad u ah khasaaraha abaartu geysatay, iyadoo qoysaska xoolo-dhaqatadu ay la halgamayaan sidii ay xoolahooda—iyo noloshoodaba—u badbaadin lahaayeen.
- Advertisement -
Guud ahaan gobolka oomanaha ah, bulshooyinka ku tiirsan xoolaha ayaa wajahaya mustaqbal sii aan la hubin kaddib muddo dheer oo roob la’aan ah.
Xoolo ayaa dhimanaya, ilihii biyuhu way qallalayaan, daaqiina way sii adkaanaysaa in laga helo dhowr deegaan-hoosaad. Xaaladaha sii xumaanaya ayaa abuurtay cabsi laga qabo khasaare ballaaran oo xoolaha soo gaara iyo in ay sii qoto dheeraato dhibaatada cunnadu.
Xaaladaha adag ayaa yimid kaddib markii la filayay in roobabka El Niño ay gobolka u keeni doonaan nafis.
Roobabkaas ayaa la filayay in ay dib u buuxiyaan ilaha biyaha isla markaana soo nooleeyaan dhulka daaqa, balse ma aysan imaan. Taa beddelkeeda, xoolo-dhaqatadu waxay wajahayaan biyo sii yaraanaya, daaq xumaaday iyo xoolo luminaya oo saldhig u ah dakhligooda iyo badbaadada qoysaskooda.
Abaarta sii xumaanaysa ayaa dib u soo noolaysay baaqyada ku aaddan tallaabo degdeg ah oo dowladeed, iyadoo hoggaamiyeyaasha deegaanka ay ka digayaan in qoysas badan ay gaajoobi karaan haddii aan gargaar si dhakhso ah loo gaarsiin.
Deegaanka Afuene, xildhibaanka deegaanka Baraki, Xasan Geley, ayaa ku biiray hoggaamiyeyaal kale oo ku baaqaya in dowladda qaranka iyo dowladda gobolka ay xoojiyaan hawlgallada gargaarka, ayna dedejiyaan gaarsiinta raashinka, quudka xoolaha iyo biyaha deegaannada ay dhibaatadu saameysay.
Geley wuxuu sheegay in dhibaatadu u baahan tahay jawaab degdeg ah oo isku-duwan, isagoo ka digay in dib-u-dhacu uu qoysas badan ka dhigi karo kuwo cunto la’aan ah, isla markaana uu sababi karo dhimasho xoolo oo intaas ka badan.
Wuxuu ugu baaqay labada heer ee dowladeed in ay diiradda saaraan bulshooyinka sida daran u saameysmay, gaar ahaan deegaannada fogfog ee dadka deggan ay ku dhibtoonayaan helitaanka biyo, daaq iyo cunto.
Guddoomiyaha Shabakadda Xuquuqda Aadanaha Garissa, Mukhtaar Cismaan, ayaa sidoo kale ku baaqay in jawaabta la dedejiyo, isagoo sheegay in dowladda ay waajib ku tahay in ay muwaadiniinta ka ilaaliso dhibaato ba’an xilliyada ay dhacaan xaalado sida abaarta.
“Waxaan ugu baaqayaa mas’uuliyiinta in ay si degdeg ah u dhaqaaqaan oo ay xoojiyaan gaarsiinta sahayda degdegga ah, oo ay ku jiraan quudka xoolaha iyo sidoo kale biyaha, ayna hubiyaan in gargaarku gaaro dadka deggan ka hor inta aysan xaaladdu sii xumaan,” ayuu yiri.
Baaqyadani waxay muujinayaan cadaadiska sii kordhaya ee saaran bulshooyinka xoolo-dhaqatada, halkaas oo roob la’aantu ay sii kordhinayso dhibaatooyin hore u jiray, khatarna gelinayso qoysaska noloshoodu ku tiirsan tahay xoolahooda.
Shanta Abaq, xoolo-dhaqato Maxamed Xuseen, ayaa sheegay in roob la’aanta sii socota ay culays weyn saartay qoyskiisa, kaas oo durba ay ku adkayd in uu daboolo baahiyihiisa maalinlaha ah.
“Waxaan dowladda ka codsanayaa in ay ka gudubto ballanqaadyada oo ay dedejiso gaarsiinta biyaha iyo sahayda cuntada. Badbaadada xoolahayaga iyo qoysasheenna waxay ku xirnayd faragelin waqtigeeda ku habboon,” ayuu yiri.
Xoolo-dhaqato kale, Xuseen Cali, ayaa sheegay in dhibaatadu ay khatar ku tahay in ay sii xumaato haqab-beel la’aanta cuntada, gaar ahaan qoysaska ay durba si weyn u saameeyeen dhimashada xoolaha iyo yaraanshaha helitaanka kheyraadka aasaasiga ah.
Iyadoo dhimashada xooluhu sii kordhayso, helitaanka biyuhuna adkaanayo, qoysaska xoolo-dhaqatadu ma hubaan sida ay u sii masruufi doonaan qoysaskooda haddii roob la’aantu sii socoto.
Guddoomiyaha Garissa, Natiif Jaamac, ayaa qiray khatarta ay abaartu leedahay, wuxuuna sheegay in dowladda gobolku ay bilowday in ay biyo gaadiid ku geyso tuulooyinka iyo deegaannada ay biyo yaraantu ka jirto.
Isagoo ka hadlayay xuska Maalinta Mashujaa ee sannadkan, Jaamac wuxuu sheegay in gobolku uu ka shaqeynayo taageerada bulshooyinka ay saameeyeen biyo yaraantu iyadoo xaaladaha qalalana ay sii socdeen.
Wuxuu sheegay in gobolku uu sii wadi doono iskaashiga uu la leeyahay dowladda qaranka, hay’adaha dowladda iyo ururrada aan dowliga ahayn si loo xoojiyo jawaabta loona hubiyo in dadka deggan aysan kaligood wajahinin saameynta abaarta.
Guddoomiyuhu wuxuu sheegay in isku-duwidda hay’adaha kala duwan ay muhiim u tahay daboolidda baahiyaha degdegga ah ee bulshooyinka ay dhibaatadu saameysay, gaar ahaan gaarsiinta biyaha deegaannada ay biyo yaraantu ka jirto.
Wakiilka dowladda ee gobolka Garissa, John Cheruiyot, ayaa sidoo kale dadka deggan u xaqiijiyay in dowladda qaranku ay diyaar u tahay in ay ka jawaabto xaaladaha sii xumaanaya, isagoo sheegay in sahayda cuntada horay loogu sii diyaariyay dhammaan deegaan-hoosaadyada.
Isagoo ka hadlayay xuska Maalinta Mashujaa, Cheruiyot wuxuu sheegay in dowladda ay diyaar u tahay in ay taageerto dadka deggan haddii xaaladdu sii xumaato, iyadoo mas’uuliyiintuna ay sii wadaan la socodka isbeddellada.
Wuxuu sheegay in horay loo kaydiyo sahayda cuntadu ay gacan ka geysan doonto in si degdeg ah gargaar loogu abaabulo bulshooyinka u baahan, taasoo muujinaysa u-diyaargarowga dowladda ee wax ka qabashada caqabadaha soo baxaya.
Si kastaba ha ahaatee, xoolo-dhaqatadu waxay weli la tacaalayaan xoolo dhimanaya, ilo biyo oo sii yaraanaya iyo daaq sii xumaanaya, taasoo dadka deggan ku abuurtay walaac sii kordhaya oo ku saabsan waxa ay roob la’aanta daba dheeraatay uga dhigan tahay noloshooda.
Iyadoo roobabkii la filayay ay weli maqan yihiin, hoggaamiyeyaashu waxay labada heer ee dowladeed ku cadaadinayaan in ay raashin gargaar ah, biyo iyo quud xoolo gaarsiiyaan deegaannada ay dhibaatadu saameysay ka hor inta aysan xaaladdu kasii darnaan.
Qoysaska ay xoolahoodu masruufaan, arrintu waa degdeg: gargaar waqtigiisa ku habboon ayaa loo baahan yahay si looga caawiyo in ay u adkaystaan abaarta, u badbaadiyaan xoolaha weli u haray, ugana fogaadaan dhibaato intaas ka sii badan oo ka dhacda mid ka mid ah gobollada oomanaha ah ee dalka.
Abaarta sii xumaanaysa ee Garissa waxay muujinaysaa nuglaanta bulshooyinka xoolo-dhaqatada u leeyihiin xilliyada qalalan ee daba dheeraada iyo roobabka aan la saadaalin karin. Inkastoo mas’uuliyiinta qaranka iyo kuwa gobolku ay bixiyeen ballanqaadyo, dhimashada xoolaha ee sii kordhaysa iyo yaraanshaha sahayda biyuhu waxay muujinayaan baahida loo qabo tallaabo degdeg ah. Marka laga soo tago qaybinta degdegga ah ee cuntada iyo biyaha, mas’uuliyiintu waa in ay horumariyaan u-diyaargarowga muddada dheer ee abaarta, maalgeliyaan kaabeyaasha biyaha ee waara, ayna ka caawiyaan xoolo-dhaqatada in ay ilaashadaan noloshooda si looga hortago in haqab-beel la’aantu sii qoto dheeraato.
