Ilmo dhalo lagu quudinayo, oo ku jira gacmaha daryeele xidhan go’ iyo galoofyo ilaalin ah, ayaa ka mid ah boqollaal carruur ah oo ay agoomeen cudurka Ebola ee ka dillaacay Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo.
Shan bilood ka dib markii uu dillaacu bilaabmay, fayrasku weli wuu sii faafayaa. Bariga fog ee dalka, xannaanada carruurta ee Mongbwalu oo ay taageerto UNICEF ayaa ka mid ah 12 xarumood oo daryeela carruur ay waalidkood u dhinteen cudurka aadka u faafa.
- Advertisement -
“Carruur badan ayaa waayay aabbahood iyo hooyadood labadaba sababo la xiriira Ebola,” ayay Marie Bakikula, oo ah daryeele ka tirsan xannaanada, u sheegtay Agence France-Presse (AFP).
Mongbwalu, oo ah magaalo macdan laga qodo oo ku taalla gobolka Ituri una dhow xuduudda Uganda, ayaa loo arkaa xudunta dillaaca.
Sida ay sheegtay UNICEF, carruurtu waxay ka yihiin qiyaastii saddex-meelood meel dhimashada iyo in ka badan rubuc kiisaska cudurka ee la diiwaangeliyay intii lagu jiray xiisaddan, taas oo kiisasku dhaafeen 2,000.
Meel aan ka fogayn xannaanada, shaqaale xidhan dhar cad oo ilaalin ah ayaa naxash cabbirkiisu yahay kan carruurta dhigay qaybta dambe ee gaari xamuul ah.
Carruur qaar ayaa ka badbaada cudurka, balse waxay ku waayaan qoysaskooda. Kuwa la geeyo xannaanada degdegga ah ayaa inta badan indhahooda ku arkay waalidkood oo dhimanaya, iyo kooxaha aaska oo xidhan dhar ilaalin ah oo maydadka qaadaya.
Qaar kalena waxay ka kala tageen qoysaskooda markii waalidkood cudurka qabay loo qaaday xarumaha daaweynta Ebola.
“Dhammaantood waxay aaminsan yihiin in marka ay halkan yimaadaan aysan mar dambe arki doonin waalidkood,” ayay tiri Monique Ndjangosi, oo ah cilmi-nafsiyaqaan ka shaqaysa xannaanada Mongbwalu.
Alaab-ciyaareed jeermis-dile lagu nadiifiyay
Qol u dhow, gabar yar iyo saddex wiil ayaa ku ciyaarayay xayawaan lagu ciyaaro oo dhowaan lagu jeermis-dilay koloriin. Hooyadood ayaa laga helay cudurka Ebola.
Carruurtu waa inay ku jiraan kormeer muddo 21 maalmood ah — oo ah muddada uu cudurku qarsoon yahay — si loo ogaado in calaamado ka soo baxaan iyo in kale.
“Mid ka mid ah ayaa calaamado yeeshay toddoba maalmood ka dib markii uu yimid, waxaana la dhigay xarunta daaweynta Ebola,” ayay tiri Bakikula, oo xarunta ka shaqaysay si mutadawacnimo ah ka dib markii ay iyadu Ebola ka badbaadday.
Marie Bakikula, oo ah daryeele ka tirsan xannaanada ay taageerto UNICEF ee Mongbwalu, ayaa sawir loo qaaday, Mongbwalu, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo, Oktoobar 10, 2026. (Sawirka AFP)
Carruur badan, sawirrada iyo muuqaallada ay duubeen shaqaalaha caafimaadku waa habka keliya ee ay xiriir ula sii yeelan karaan waalidkood cudurka qaba.
“Ma geyn karno gudaha xarunta daaweynta si ay u booqdaan waalidkood. Aad bay khatar u tahay,” ayay tiri Ndjangosi.
Carruur aan la aqoonsan
Kooxaha ilaalinta carruurta ayaa mararka qaar ku guuleysta inay helaan qaraabo — oo ay ku jiraan xubno ka tirsan qoyska ballaaran ee ilmaha — kuwaas oo diyaar u ah inay qaataan carruurta Ebola ku agoontay. Xaalado kale, wax qaraabo ah lama heli karo.
“Weli waxaa jira carruur aannan awoodin inaan aqoonsanno, sababtoo ah aad bay u yar yihiin, waalidkoodna waxay yimaadeen iyagoo kooma ku jira,” ayay tiri Celine Lusinde, madaxa adeegyada ilaalinta carruurta ee gobolka.
Xafiiskeedu wuxuu diiwaangeliyay 8,200 carruur ah oo cusub oo agoontay tan iyo markii uu dillaacu bilaabmay.
Marie-Therese Tsesi, oo ah kalkaaliso 63 jir ah, ayaa gurigeeda fudud ee leben dhoobo ah ee u dhow isbitaalka Mongbwalu u furtay shan carruur ah oo Ebola ku agoontay.
“Aabbahood ayaa ahaa waalidka keliya ee u haray. Wuxuu u dhintay Ebola,” ayay tiri.
“Waxay bannaanka ku seexanayeen, waxaana ka muuqday calaamado nafaqo-darro ah.”
Kumanaan qof oo la dilay
Faafitaanka hadda socda waa kii 17-aad ee Ebola ee ka dhaca Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo. Si dhakhso ah ayuu u noqday kii ugu dhimashada badnaa ee abid dalka ka dhaca, wuxuuna weli yahay mid aan la xakamayn inkasta oo bilo badan lagu bixiyay dadaallo lagu xaddidayo. Kiisas ayaa sidoo kale laga soo sheegay Uganda, Kenya iyo Nigeria.
Ebola wuxuu ku fidaa taabashada dheecaannada jirka, wuxuuna sababi karaa qandho dhiig-bax daran. Sida ku cad tirooyinkii ugu dambeeyay ee hay’adaha caafimaadka, dillaacu wuxuu DRC ku dhacay 9,704 qof, wuxuuna dilay 4,687, taas oo heerka dhimashadu ku dhowdahay 50%.
Tijaabo caafimaad ayaa socota, balse wax tallaal ah ama daaweyn gaar ah looma ansixin nooca Bundibugyo ee sababay dillaaca.
Hay’adaha caafimaadku waxay weli la halgamayaan yaraanta kheyraadka. Amni-darrada ay kooxaha hubaysan ka abuureen gobolka Ituri, oo ah gobolka uu cudurku sida daran u saameeyay, ayaa sidoo kale ka dhigtay in bulshooyinka qaar aan la gaari karin.
Waxaa la rumaysan yahay in dhimashooyin badan oo ka dhaca meel ka baxsan xarumaha caafimaadka aan la soo sheegin.
