Talaado, Maarso 3, 2026
Muqdisho (AX) — Xiriirka Ururrada Shaqaalaha Soomaaliyeed (FESTU), oo ay taageerayso Qaramada Midoobay, ayaa bilaabay olole heer qaran ah oo lagu wacyigelinayo xuquuqda shaqaalaha, si dib-u-habaynta ugu horreysa ee dhammaystiran ee Xeerka Shaqaalaha Soomaaliya muddo 52 sano ah loogu beddelo ilaalin dhab ah oo ka hirgasha goobaha shaqada dalka oo dhan.
Xeerka Shaqaalaha ee dhowaan la ansixiyay waxaa lagu diyaariyay wada-hadal saddex geesood ah oo joogto ah oo dhex maray Wasaaradda Shaqada iyo Arrimaha Bulshada (MOLSA), Rugta Ganacsiga iyo Warshadaha Soomaaliyeed (SCCI) iyo FESTU, iyadoo taageero farsamo iyo mid dhaqaale laga helay Ururka Shaqaalaha Adduunka (ILO). Hindisaha xeerka oo si wadajir ah loogu heshiiyay waxaa ansixiyay Golaha Wasiirrada, waxaana meel mariyay labada aqal ee Baarlamaanka Federaalka, kadibna waxaa sharci ka dhigay Madaxweynaha.
“Muddo 52 sano ah, haweenka iyo ragga shaqeeya ee Soomaaliya waxaa lagu maamulayay hannaan sharci oo duugoobay oo aan caddaalad ahayn, kaas oo aan mar dambe ka tarjumin xaqiiqooyinka goobaha shaqada casriga ah, isla markaana aan waafaqsanayn Dastuurka Soomaaliya iyo waajibaadka caalamiga ah ee Soomaaliya ee ku aaddan xuquuqda aadanaha, oo ay ku jiraan heerarka caalamiga ah ee shaqada,” ayuu yiri Xoghayaha Guud ee FESTU, Cumar Faaruuq Cusmaan. “Sidaas darteed ayay dadaalladeenna joogtada ahi u horseedeen Xeerkan cusub ee Shaqaalaha. Hase yeeshee, sharci kasta wuxuu macno leeyahay oo keliya marka dadka ay khusayso, gaar ahaan shaqaaluhu, ay fahmaan xuquuqda ku xusan, dalbadaan xuquuqdooda oo ay diyaar u yihiin inay difaacaan. Sharcigani wuxuu xaqiijinayaa in karaamada goobta shaqada, ka ilaalinta dhiigmiirashada iyo xorriyadda dhibaataynta ay yihiin xuquuqo aasaasi ah oo aadanaha.”
Intii u dhaxaysay Oktoobar iyo Diseembar 2025, FESTU waxay hirgelisay Barnaamijkeeda Wacyigelinta Xuquuqda Shaqaalaha iyadoo la kaashanaysa Hawlgalka Ku-meelgaarka ah ee Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNTMIS) iyo UNICEF, taas oo qayb ka ahayd Barnaamijka Wadajirka ah ee Xuquuqda Aadanaha, wejigiisa labaad. FESTU oo kaashanaysa 12-ka urur shaqaale qaran ee ku bahoobay waxay xoogga saartay sidii shaqaalaha Muqdisho iyo kuwa ku sugan Dowlad Goboleedyada Federaalka loogu qalabayn lahaa inay fahmaan, dalbadaan oo difaacaan xuquuqda uu dammaanad qaadayo xeerka cusub.
Ololuhu wuxuu ka billowday munaasabad qaran iyo aqoon-is-weydaarsi lagu qabtay Muqdisho, oo ay ka qaybgaleen mas’uuliyiin Qaramada Midoobay ah, ururrada shaqaalaha iyo wakiillo ka socday dowladda federaalka, waxaana xigay tababbarro goboleedyo lagu qabtay Baydhabo (Koonfur Galbeed), Dhuusamareeb (Galmudug) iyo Beledweyne (Hirshabeelle). Kulamada waxaa loogu talagalay shaqaalaha ka kala socda qaybaha muhiimka ah, waxaana barbar socday tababbarro gaar ah oo Muqdisho loogu qabtay haweenka iyo shaqaalaha dhallinyarada ah, iyo tababbarkii ugu horreeyay ee si gaar ah loogu qabto shaqaalaha naafada ah.
Sinnaanta iyo ilaalintu waxay ahaayeen arrimaha udub-dhexaadka u ah. Aqoon-is-weydaarsiga haweenka iyo dhallinyarada wuxuu ka hadlay ka hortagga rabshadaha galmada iyo dhibaataynta, waddooyinka warbixinta iyo dammaanadaha sharciga ee ku xusan Xeerka Shaqaalaha, oo ay ku jirto Axdiga ILO ee Rabshadaha iyo Dhibaataynta, 2019 (Lr. 190), kaas oo Soomaaliya ansixisay oo gudaha dalka ku dhaqangelisay. Tababbarka diiradda lagu saaray dadka naafada ah wuxuu ka hadlay takoor la’aanta, fududaynta macquulka ah, badbaadada iyo caafimaadka shaqada, iyo helitaanka hababka cabashooyinka.
- 218 shaqaale ah ayaa dalka oo dhan lagu tababbaray — 98 haween ah iyo 120 rag ah
- 152 shaqaale dhallinyaro ah iyo 66 shaqaale waayeel ah ayaa ka qaybgalay
- 53 shaqaale oo naafo ah ayaa ka qaybqaatay (22 haween ah, 31 rag ah)
- Ugu yaraan laba tababbar-qaate kulan kasta ayaa loo magacaabay wacyigeliyeyaal asaag ah si ay u sii wadaan gaarsiinta wacyiga
- 3,200 agab xogeed oo daabacan ayaa lagu qaybiyay lahjadaha Maxaa Tiri iyo Maay
- 12 barnaamij oo raadiyo iyo telefishan ah ayaa si heer qaran ah loo baahiyay
- Wacyigelinta dhijitaalka ah waxay dhalisay 206,227 is-dhexgal intii u dhaxaysay Oktoobar iyo Nofeembar 2025 iyo 13,011 falcelin
- Dadaallada baahinta iyo kuwa dhijitaalka ah oo la isku daray waxay gaareen qiyaastii 2.3 milyan oo qof
Si dib-u-habayntu uga gudubto aqoon-is-weydaarsiyada, FESTU waxay samaysay shabakad wacyigeliyeyaal asaag ah oo sii wadi doonta kor u qaadista wacyiga iyadoo adeegsanaysa qaab-dhismeedka ururrada shaqaalaha ee goobaha shaqada iyo bulshada. Agabka Warfaafinta, Waxbarashada iyo Isgaarsiinta oo ku qoran laba lahjadood oo Soomaali ah ayaa sharxayay xuquuqda iyo waajibaadka shaqaalaha, mas’uuliyadaha loo-shaqeeyayaasha iyo doorka hay’adaha dowladda ee fulinta sharciga.
Hoggaanka FESTU wuxuu sidoo kale la macaamilay dowladda federaalka — gaar ahaan MOLSA iyo Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha — si loo riixo dhaqan-gelin adag oo ku aaddan qodobbada Xeerka Shaqaalaha ee wax ka qabanaya rabshadaha galmada iyo kuwa ku salaysan jinsiga, iyadoo diiradda la saarayo ilaalinta haweenka shaqeeya. Wakiillada dowladda ayaa ballanqaaday inay xoojin doonaan tallaabooyinka waafaqsan sharciga wax laga beddelay.
“Waxbarasho, abaabul iyo isku duubni ayaynu sharcigan cusub ugu beddelaynaa aalad nool oo ilaalisa xuquuqda goobta shaqada, oo ay ku jirto ka ilaalinta dhiigmiirashada, xaqiijinta mushaharka caddaaladda ah, dammaanad-qaadka badbaadada iyo horumarinta sinnaanta,” ayuu yiri Cumar. “Xuquuqda shaqaaluhu waa xuquuqda aadanaha, waana in lagu ixtiraamaa ficil ahaan. Sharci uu ansixiyay Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya waa inuu isu beddelaa ilaalin ka hirgasha goob kasta oo shaqo.”
Dadaalkani wuxuu ku soo beegmay iyadoo Soomaaliya isu diyaarinayso Dib-u-eegista Caalamiga ah ee Xaaladda Xuquuqda Aadanaha. FESTU waxay sheegtay inay weli diiradda saarayso horumarinta shaqo hufan oo ay helaan dhallinyaradu iyo la-dagaallanka dhiigmiirashada, iyadoo la waafajinayo Yoolalka Horumarka Waara ee 8 (shaqo hufan iyo koboc dhaqaale) iyo 10 (yareynta sinnaan-la’aanta). Ururku wuxuu ammaanay Kooxda Qaramada Midoobay ee Xuquuqda Aadanaha iyo Ilaalinta iyo Wakiilka OHCHR, kuwaas oo taageeray shaqaalaha, wuxuuna carrabka ku adkeeyay in isgaarsiin furan ay muhiim u tahay xiriirro shaqaale oo caddaalad iyo xasillooni leh, halkaas oo xuquuqda aasaasiga ah lagu ixtiraamo.
Waxaa qoray Cali Muuse
Axadle Times international–Kormeer.
