Rikoorka xuquuqda aadanaha ee Soomaaliya oo sii xumaanaya ayaa xoojinaya baaritaanka lagu hayo hay’adaha loo xilsaaray ilaalinta rayidka, iyadoo eedeymo la xiriira xadgudubyo, xannibaado lagu soo rogo xorriyadda hadalka iyo ciqaab-la’aan baahsan ay sii muujinayaan goldaloolo ka jira isla xisaabtanka dowladda.
MUQDISHO, Soomaaliya – Xannibaadaha xorriyadda hadalka, barakicinta qasabka ah, xadgudubyada loo geysto rayidka iyo isla xisaabtan la’aanta joogtada ah ayaa weli wiiqaya ilaalinta xuquuqda aadanaha ee Soomaaliya, taas oo walaac ka dhalisay awoodda dowladda ee ay muwaadiniinteeda ku ilaalin karto kuna soo oogi karto dacwad kuwa mas’uulka ka ah.
- Advertisement -
Ururrada caalamiga ah ee xuquuqda aadanaha ayaa diiwaangeliyey xadgudubyo ka dhacay guud ahaan dalka. Human Rights Watch, warbixinteeda World Report 2026, waxay xustay xayiraadaha saxaafadda madaxa bannaan, barakicinta qasabka ah ee ka sii socota Muqdisho iyo xadgudubyada Al-Shabaab u geysato rayidka. Amnesty International ayaa sidoo kale diiwaangelisay xadgudubyo culus oo saameeya carruurta, haweenka iyo dadka barakacayaasha ah.
Natiijooyinkaas ayaa dib u soo cusboonaysiiyey dareenka loo hayo hay’adaha dowladeed ee loo xilsaaray difaaca xuquuqaha aasaasiga ah iyo hubinta in eedeymaha ku saabsan falalka khaldan si habboon loo baaro loona xalliyo.
Su’aasha udub-dhexaadka ahi waxay tahay in hababka xuquuqda aadanaha ee Soomaaliya ay si wax ku ool ah u difaacayaan dhibbanayaasha. Dadka dhaliila ayaa sheegaya in mas’uuliyiintu u baahan yihiin inay xoojiyaan isla xisaabtanka, ballaariyaan helitaanka caddaaladda, kana ilaaliyaan saxafiyiinta, dhaqdhaqaaqayaasha iyo bulshooyinka nugul cabsi-gelin, barakicin iyo xadgudub.
Rikoorka xuquuqda aadanaha Soomaaliya ayaa weli ka mid ah kuwa ugu liita dunida. Freedom House waxay dalka siisay 8 dhibcood 100kii warbixinteeda Freedom in the World ee 2026, waxayna ku sifeysay “Aan Xor Ahayn.” Qiimeyntu waxay tilmaamaysaa xannibaado daran oo saaran xuquuqda siyaasadeed iyo xorriyadaha madaniga ah, inkastoo aysan keliya cabbirin waxqabadka xuquuqda aadanaha.
Dowladdu waxay isku dayday inay dhisto nidaam qaran oo lagu ilaalinayo xuquuqda aadanaha, oo ay ka mid tahay aasaasidda Guddiga Qaran ee Madaxa Bannaan ee Xuquuqda Aadanaha. Hase yeeshee, saameyntiisa waxay ku xirnaan doontaa inuu si madax bannaan u shaqeyn karo, helo kheyraad ku filan, si wax ku ool ah u baaro cabashooyinka, uguna xaqiijiyo dhibbanayaasha helitaanka garsoor iyo magdhow.
Qaramada Midoobay iyo ururrada caalamiga ah ee xuquuqda ayaa marar badan Soomaaliya ku boorriyey inay xoojiso isla xisaabtanka, sameyso baaritaanno dhexdhexaad ah oo ku saabsan xadgudubyada lagu eedeeyo, isla markaana kor u qaaddo ilaalinta rayidka. Waxay sidoo kale dalbadeen dammaanado dheeraad ah oo loo sameeyo xorriyadda hadalka iyo tallaabo laga qaado xadgudubyada ay geystaan jilayaasha dowliga ah iyo kuwa aan dowliga ahaynba.
Soomaaliya, hawshu kuma koobna abuurista hay’ado ama meelmarinta sharciyo. Ilaalinta xuquuqdu waa inay ka shaqeyso dhulka, cabashooyinkana waa in si hufan loo baaraa, halka mas’uuliyiinta ama kooxaha hubeysan ee geysta xadgudubyada ay wajahaan cawaaqib sharci oo ku habboon.
Difaacayaasha xuquuqda aadanaha waxay ka digayaan in, la’aanta kormeer lagu kalsoonaan karo iyo isla xisaabtan, kalsoonida dadweynaha ee hay’adaha dowladda ay sii ahaan doonto mid liidata, iyadoo bulshooyinka nugul ay sii wajahayaan khatar weyn.
AXADLETM
