Mashruuca federaalka Soomaaliya waxaa loogu talagalay in uu ka hortago in awoodda siyaasadeed ay ku ururto gacanta hal beel ama hal shabakad siyaasadeed. Hase yeeshee, walaac ayaa sii kordhaya oo ku saabsan in hay’adaha iyo dhulalka muhiimka ah—oo ay ku jiraan Villa Soomaaliya, Banaadir iyo Hirshabeelle—ay si isa soo taraysa ula xiriiraan siyaasiyiin ka soo jeeda beel-hoosaadka Abgaal.
Arrintu ma aha in xubnaha Abgaal aanay qaban karin xilal dowladeed. Muwaadin kasta oo Soomaali ah wuxuu xaq u leeyahay inuu ka shaqeeyo dowladda, iyada oo aan loo eegin aqoonsigiisa beeleed. Walaacu wuxuu yahay in dhowr hay’adood iyo deegaanno istaraatiiji ahaan muhiim u ah ay u muuqdaan inay hoos yimaadaan saameynta hal beel-hoosaad, xilli sharciyadda siyaasadeed ay weli si weyn ugu tiirsan tahay wadaag awood oo lagu heshiiyey.
Hannaanka siyaasadeed ee Soomaaliya taariikh ahaan wuxuu ku tiirsanaa heshiisyo loogu talagalay inay daboolaan baahiyaha bulshooyinka waaweyn ee beelaha dalka. Tusaale ahaan, nidaamka 4.5 waxaa loo sameeyey in lagu qaybiyo matalaadda siyaasadeed beelaha waaweyn iyo bulshooyinka laga tirada badan yahay. Dastuurku sidoo kale wuxuu dhigaya nidaam federaal ah oo dowlad-goboleedyadu kaga qaybqaataan hay’adaha qaranka, oo ay ku jirto Aqalka Sare ee Baarlamaanka.
Su’aasha guud ayaa ah in hay’adaha Soomaaliya ay ku filan yihiin loo dhan yahay—iyo in muwaadiniinta iyo gobolladu rumaysan yihiin in khayraadka qaranka, magacaabista xilalka, hay’adaha amniga iyo fursadaha siyaasadeed si caddaalad ah loo qaybinayo.
Hirshabeelle
Hirshabeelle waxay xuddun u tahay walaacyadan. Dowlad-goboleedkan oo la aas-aasay 2016, kana kooban Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe, wuxuu marar badan wajahay khilaafaad siyaasadeed oo salka ku haya aragtiyo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida awoodda loogu qaybsanayo labada gobol.
Markii Cali Cabdullaahi Xuseen Guudlaawe, oo ah siyaasi Abgaal ah, loo doortay madaxweynaha 2020, siyaasiyiin Hawadle ah ayaa walaac ka muujiyey isu-dheellitirka awoodda gudaha Hirshabeelle. Khilaafaadkaas ayaa sii ahaanaya qayb ka mid ah wareegga doorasho ee hadda ka socda dowlad-goboleedka.
Xiisadda sii socota ee u dhaxaysa Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe waxay muujinaysaa halista ka dhalan karta heshiisyo siyaasadeed oo ay hal bulsho u aragto kuwo aan sinnayn. Fasiraadaha is khilaafsan ee heshiisyada awood-qaybsiga Hirshabeelle ayaa huriyey xasillooni-darro isla markaana hoos u dhigay kalsoonida lagu qabo hay’adaha dowlad-goboleedka.
Banaadir iyo Villa Soomaaliya
Banaadir waxay doodda ku soo kordhinaysaa arrin kale oo muhiim ah. Muqdisho waa xarunta Dowladda Federaalka Soomaaliya, halka Maamulka Gobolka Banaadir uu si toos ah uga dhex shaqeeyo nidaamka federaalka. Maadaama caasimaddu martigeliso hay’adaha siyaasadeed iyo maamul ee ugu waaweyn dalka, awoodda iyo saameynta Banaadir waxay leeyihiin raad ka baxsan gobolka laftiisa.
Villa Soomaaliya, oo ah xarunta Dowladda Federaalka, ayaa si la mid ah udub-dhexaad u ah magacaabista xilalka qaranka, dejinta siyaasadaha iyo wada-xaajoodyada siyaasadeed. Marka saameynta Villa Soomaaliya, Banaadir iyo Hirshabeelle loo arko inay ku ururtay hal beel (Abgaal), bulshooyinka kale waxay shaki ka qaadi karaan in nidaamka federaalku ku shaqeynayo hab loo dhan yahay.
Aragtiyaha noocaas ah waxay wiiqi karaan kalsoonida dadweynaha xitaa marka magacaabistu waafaqsan tahay sharciga. Maamul loo dhan yahay wuxuu u baahan yahay wax ka badan awood dastuuri ah; wuxuu sidoo kale ku xiran yahay daahfurnaan, wada-tashi iyo kalsoonida bulshooyinka ay saameeyaan go’aannada siyaasadeed.
Ilaalinta Hay’adaha
Nidaam federaal ah oo waara kuma tiirsanaan karo gacan-ku-haynta aan dhammaadka lahayn ee xarumaha siyaasadeed qaarkood ee hal beel ama beel-hoosaad. Isla markaana, bulsho looma diidi karo xilal sababta oo ah bulsho kale ayaa taariikh ahaan u haysay jagooyin gaar ah. Hoggaanku waa inuu ku kala wareegaa doorashooyin hufan, habraacyo dastuuri ah iyo heshiisyo lagu wada qancay—ee ma aha fikradda ah in hay’adaha dawliga ahi si joogto ah u leeyihiin beel gaar ah.
Dhowr tallaabo ayaa gacan ka geysan kara soo celinta kalsoonida:
● Magacaabis hufan: Xafiisyada dadweynaha waa in lagu bixiyo habraacyo cad oo ku salaysan karti isla markaana sharciga waafaqsan. ● Matalaad isu dheellitiran: Hay’adaha federaalka iyo kuwa gobolladu waa inay ka tarjumaan bulshooyinka ay u adeegaan. ● Federaal wax-ku-ool ah: Dowlad-goboleedyadu waa inay yeeshaan saameyn muuqata oo ku saabsan go’aan-qaadashada qaranka. ● Kormeer dastuuri ah: Hay’ado sharci iyo baarlamaan oo madax-bannaan waa inay xalliyaan murannada la xiriira doorashooyinka, magacaabista xilalka iyo awoodaha gobollada. ● Hay’ado amni oo loo dhan yahay: Ciidamada amnigu waa inay u adeegaan dadweynaha kana fogaadaan inay u muuqdaan kuwo ay leeyihiin hal beel ama garab siyaasadeed. ● Wada-tashi joogto ah: Hoggaamiyeyaasha qaranka iyo kuwa gobolladu waa inay la tashadaan bulshooyinka ka hor inta aan la gaarin go’aanno saameeya awood-qaybsiga.
Marka la isu geeyo, tallaabooyinkan ilaalinta ahi waxay gacan ka geysanayaan in tartanka siyaasadeed laga leexiyo iska horimaad beeleed loona jiheeyo hay’ado dhisan.
Talooyin
Soomaaliya waxay u baahan tahay dhaqan siyaasadeed oo xilalka dadweynaha loogu qabto magaca muwaadiniinta iyo hay’adaha dastuuriga ah, ee aan loogu qaban magaca beelaha. Matalaad caddaalad ahi macnaheedu ma aha in laga reebo Habargidir, Hawaadle, Mursade, Gaaljecel, Jareer Weyn, Reer Xamar, Arab Somali, Gugundhabe, Daarood, Dir, Digil-Mirifle ama bulsho kale. Waxay ka dhigan tahay in la xaqiijiyo in aan hal bulsho loo arkin inay si joogto ah u leedahay hay’adaha siyaasadeed ee dalka ugu saameynta badan.
Si loo gaaro ujeeddadaas, Soomaaliya waa inay:
1. Dib u eegto heshiisyada awood-qaybsiga Hirshabeelle iyadoo loo marayo wada-hadal loo dhan yahay oo ay ka qayb qaataan Hiiraan, Shabeellaha Dhexe iyo daneeyayaasha kale ee khuseeya. 2. Xoojiso maqaamka dastuuriga ah iyo maamulka matalaadda ku dhisan ee Banaadir. 3. Ka dhigto magacaabista xilalka federaalka iyo kuwa gobollada mid hufan. 4. Dowlad-goboleedyada siiso door wax-ku-ool ah oo ay ku yeeshaan go’aannada siyaasadeed ee qaranka. 5. Abuurto hannaan lagu kalsoonaan karo oo lagu xalliyo khilaafaadka doorashooyinka iyo dastuurka. 6. Horumariso muwaadinnimada qaranka iyo isla-xisaabtanka hay’adaha, iyadoo ay barbar socoto matalaadda bulshooyinka.
Tijaabada waarta ee nidaamka federaalka Soomaaliya waxay noqon doontaa in bulsho kasta ay isu aragto inay meel ku leedahay dowladda, in cabashooyinka gobollada lagu xallin karo si nabad ah, iyo in awoodda siyaasadeed ay gacmo isu beddeli karto iyada oo loo marayo waddooyin sharci ah oo dastuuri iyo doorasho. Mabaadi’daas ayaa laf-dhabar u ah dhismaha dowlad Soomaali ah oo xasilloon, isla markaana si dhab ah loo dhan yahay.
Cabdicasiis Xasan Giyaajo Amalo
