14kii Oktoobar 2017, bam ayaa qarxay isgoyska Zoobe ee Muqdisho, waxaana ku dhintay boqolaal Soomaali ah. Sagaal sano kadib, waxaan ku kulannay gudaha hangar ku yaalla Garoonka Diyaaradaha Caalamiga ah ee Aadan Cadde, si aanan oo keliya u murugoon, balse aan u wajahno su’aal ka adag: sidee ayay xusuustu uga caawin kartaa qaabaynta jawaabta dalka ee xagjirnimada rabshadaha wata?
Shirweynihii Qaran ee Koowaad ee Ka-hortagga iyo La-dagaallanka Xagjirnimada Rabshadaha Wata ayaa qabsoomay 14kii iyo 15kii Oktoobar, iyadoo halkudheggiisu ahaa “Laga Bilaabo Xusuusta ilaa Go’aan Qaran.” Mas’uuliyiin federaal iyo dowlad-goboleedyo ayaa ku biiray hoggaamiyeyaasha diinta iyo dhaqanka, ururrada haweenka iyo dhallinyarada, bulshada rayidka, ganacsatada, warbaahinta iyo saaxiibada caalamiga ah. Dadkii ka badbaaday iyo qoysaska ay ka geeriyoodeen dadkoodii ayaa sidoo kale goobta joogay, waayo-aragnimadooduna waxay udub-dhexaad u ahayd kulanka. Wax dacaayad ah ma u adkeysan karto maragga tooska ah ee dadka ku waayay carruurtooda, waalidkood, guryahooda iyo ilahooda nololeed rabshadaha xagjirnimada.
- Advertisement -
Midna kulankan ma qabsoomi kareen la’aanta amniga ay bixisay Dowladda Federaalka. Waxaan u mahadcelinayaa Madaxweynaha, Ra’iisul Wasaaraha iyo xubnaha Golaha Wasiirrada hoggaamintooda iyo inay shirka u tixgeliyeen mudnaan qaran. Waxaan sidoo kale u mahadcelinayaa madaxa Hay’adda Sirdoonka iyo Nabad-sugidda Qaranka iyo saraakiisha NISA, kuwaas oo dadaalladoodu sugeen Muqdisho iyo nawaaxigeeda, taas oo u suuragelisay ergooyinka, badbaadayaasha iyo qoysaska ay ka geeriyoodeen dadkoodii inay si ammaan ah u kulmaan. Inta badan shaqadaas lama arko, balse waxay suurtagelisay shirkan.
Shirku wuxuu soo saaray natiijo cad. Ka-qaybgalayaashu waxay soo saareen bayaan wadajir ah oo lagu diiday argagixisada iyo xagjirnimada rabshadaha wata nooc kasta ha ahaatee. Waxay ku baaqeen farriin qaran oo mideysan oo ay gudbiyaan hay’adaha dadweynaha, culimada diinta, odayaasha, bulshada rayidka iyo warbaahinta. Waxay sidoo kale ballanqaadeen inay taageeraan tixgelinta rasmiga ah ee 14ka Oktoobar looga dhigayo Maalinta Qaran ee Xusuusta iyo Go’aanka Qaran. Go’aankaasi wuxuu u yaallaa hay’adaha ay khuseyso, annaguna waxaan ixtiraami doonnaa habraacyada loo baahan yahay.
Mantiqudu waa mid toos ah. Al-Shabaab waxay isu soo bandhigtaa inay awood ku leedahay diinta iyo bulshada. Bayaan dowladeed oo keliya si wax-ku-ool ah ugama hortagi karo sheegashadaas, Soomaaliduna way fahamsan yihiin sababta. Culimada Soomaaliyeed waxay si adag u diideen Al-Shabaab inay tahay koox diimeed, waxaanan uga mahadcelinayaa mowqifkaas cad ee geesinimada leh. Marka farriinta ay gudbiyaan culimada, odayaasha, badbaadayaasha iyo hooyooyinka, waxay yeelataa miisaan kale. Waxay noqotaa mowqif qaran oo kooxaha hubeysan aysan xoog ku jebin karin. Tani waa jawaab aan ciidan ahayn, waxaanan aaminsanahay inay tahay mid ka mid ah aaladaha ugu waara ee aan haysanno.
Ku socota badbaadayaasha iyo qoysaska ay ka geeriyoodeen dadkoodii: xanuunkiinna ayaad u keenteen madal dadweyne, waxaadna ku hadasheen rajada ah in kuwa kale laga badbaadiyo silicii idin soo maray. Waan idin maqalnay. Markhaatigiinnu wuxuu saameyn doonaa habka dalkani u xusuusanayo iyo habka uu uga hortagayo rabshadaha mustaqbalka. TUBSAN waxay ka go’an tahay inay idiinla dhaqanto sharaf, idinku darto dabagalka shirka, isla markaana u dooddo taageero nafsi-bulsheed oo ka mid ah gargaarka ay bixiyaan saaxiibadeennu.
Ku socota Dowlad Goboleedyada Xubnaha ka ah Federaalka: weerar lagu qaado hal bulsho Soomaali ah wuxuu dhaawacaa qaranka oo dhan. Waxaan u mahadcelinayaa ergooyinkii dowlad-goboleedyada ee u safray Muqdisho, kana garab istaagay Dowladda Federaalka arrintan. Ka-hortaggu ma guuleysan karo la’aanta iskaashi dhex mara hay’adaha federaalka, dowlad-goboleedyada iyo kuwa maxalliga ah. Waxaan idinkala tashan doonnaa dejinta qaab-dhismeedka dabagalka, waxaanan isku-dubbaridi doonnaa hay’adihiinna dhexdeeda, ee ma dhaafi doonno.
Ku socota odayaasheenna: hoggaamiyeyaasha dhaqanku waxay leeyihiin nooc awood ah oo aan wasaaradna bixin karin. Jiilal badan ayay xalliyeen khilaafaadka, waxayna gacan ka geysteen isku haynta bulshooyinka. Waxaan idinka codsanayaa inaad farriintan qaran gaarsiisaan beel kasta iyo bulsho kasta, gaar ahaan dhallinyarada ay bartilmaameedsadaan qorayaashu. Qof dhallinyaro ah aad ayay ugu yar tahay inuu ku biiro xagjirnimo marka digniintu ka timaaddo oday uu yaqaan oo uu ixtiraamo.
Ku socota badbaadayaasha iyo qoysaska ay ka geeriyoodeen dadkoodii: waxaad udub-dhexaad u ahaydeen shirkan. Waxaad si sharaf iyo geesinimo leh u sharraxdeen waxa rabshaddu idinka qaaday. Markhaatigiinnu waa daliilkayaga ugu xooggan ee ka dhanka ah xagjirnimada, loomana qaadan doono munaasabad ama qurxin. Aragtiyihiinnu waxay hagayaan sida aan u xusuusanno, uga hortagno una tebino. Qaab-dhismeedka dabagalka wuxuu siin doonaa meel codadkiinna, waxaadna xaq u yeelan doontaan inaad nala xisaabtantaan.
Ku socota Dowlad Goboleedyada Xubnaha ka ah Federaalka: ergooyinkiinnu waxay u yimaadeen Muqdisho si ay Dowladda Federaalka garab ugu istaagaan arrin aanu gobol keli ahi xallin karin. Rabshad ka dhan ah bulsho kasta oo Soomaali ah waa rabshad ka dhan ah qaranka. Waxaan idiinku mahadcelinayaa inaad ku dhaqanteen mabda’aas. Ka-hortag wax-ku-ool ah wuxuu u baahan yahay iskaashi joogto ah oo dhex mara hay’adaha federaalka, dowlad-goboleedyada iyo kuwa maxalliga ah, TUBSAN-na waxay maamulladiinna kala shaqeyn doontaa in iskaashigaasi noqdo mid wax-ku-ool ah oo joogto ah.
Ku socota odayaasheenna: hoggaamiyeyaasha beelaha iyo bulshooyinku waxay haystaan kalsooni aan wasaaradna abuuri karin. Marka oday uu dhallinyarada u sheego in rabshad lagu fuliyo magaca diinta ama beesha aysan cidna wax u tarin, farriintu waxay gaari kartaa meel ka fog war-baahin. Waxaan idinka codsaneynaa inaad sii waddaan hadalkiinna, annaguna waan taageeri doonnaa shaqadaas.
Waxaan sidoo kale u mahadcelinayaa ururrada haweenka iyo dhallinyarada, bulshada rayidka, dadka naafada ah, bulshooyinka laga tirada badan yahay, ganacsatada iyo warbaahinta ka qayb qaatay. Waxaan dhammaantood ka codsanayaa inay sii wadaan ka-qaybgalka, sababtoo ah ka-hortagga waxaa laga dhisi doonaa gudaha bulshooyinka, ee kuma koobnaan doono xafiisyada dowladda.
Ku socota Soomaalida dibadda: xawaaladaha, u doodista iyo shaqada maalinlaha ah ee taageerada qoysaska, waxaad gacan ka geysanayseen sii jiritaanka dalkani. Qaar badan oo idinka mid ah ayaa ehel ku waayay weerarkii Zoobe ama falal kale oo rabshado ah. Waxaan idinka codsanayaa inaad 14ka Oktoobar u aragtaan maalintiinna sidoo kale. Ku xusa meel kasta oo aad ku nooshihiin. La wadaaga sheekooyinka badbaadayaasha. Ka hortaga qorayaasha iyo dadka faafiya dacaayadda ee internetka ku gaara dhallinyarada Soomaaliyeed ee Nairobi, Minneapolis iyo London si la mid ah sida ay ugu gaaraan Muqdisho. Shirku wuxuu ku baaqay ka-qaybgal dijitaal ah oo mas’uuliyad leh, kaas oo ilaaliya dhibbanayaasha kana fogaanaya xoojinta farriimaha xagjiriinta. Qurbo-joogtu waxay door udub-dhexaad ah ku leeyihiin dadaalkaas.
Ku socota saaxiibadeenna caalamiga ah: taageeradiinnu waxay wax ku biirisay kulankan, waana idiinka mahadcelinaynaa. Shirku wuxuu ku dhisnaa ugu horrayn hoggaamin Soomaali ah iyo amni Soomaali ah; kaalmadiinnu waxay xoojisay aasaaskaas. Bayaanku wuxuu ugu baaqayaa saaxiibada inay taageerada maaliyadeed iyo farsamo waafajiyaan mudnaanta qaranku aqoonsaday, ayna isku-dubbaridaan habab ay dowladdu hoggaaminayso. Tani waa baaq ku saabsan nidaam, ee ma aha dhaleeceyn deeqsinimada. Marka kheyraadka yar la isku celceliyo, waa la khasaarinayaa, bulshooyinka aan u adeegaynnana waxay helayaan farriimo is-khilaafsan. TUBSAN, dhinaceeda, waxay ballanqaadaysaa daahfurnaan. Waxaan mideyn doonnaa natiijooyinka shirka, waxaan gacan ka geysan doonnaa samaynta qaab-dhismeed dabagal oo waqti cayiman leh, leh mas’uuliyado cad, marxalado iyo hab-raacyo warbixineed, waxaanan soo saari doonnaa warbixin kooban oo dadweyne ka hor 14ka Oktoobar kasta. Saaxiibadu waxay arki doonaan waxa la ballanqaaday iyo waxa la fuliyay. Kuwa maalgelinaya ka-hortagga, digniinta hore, waxbarashada, taageerada nafsi-bulsheed iyo waddooyinka ka-qaybgalka dhaqaale waxay ka heli doonaan saaxiibo diyaar ah heerka bulshada.
Ku socota deriskeenna: xagjirnimada rabshadaha wata kuma joogsato xuduudaha qaranka. Shabakadaha qorista ee Soomaaliya waxay ka faa’iideystaan cabashooyin iyo dacaayad ku fida Geeska Afrika iyo Bariga Afrika. Xasilloonida Soomaaliya sidaas darteed waa arrin goboleed, sida ay sidoo kale u tahay kalsoonida sheekada ka hortagga ah ee aan hormarineyno. Waxaan ku casuumayaa dowladaha, hay’adaha diinta iyo ururrada bulshada rayidka ee dalalka deriska ah inay nala wadaagaan casharrada, kana bartaan waayo-aragnimadeenna. Luuqad mideysan oo ka dhan ah rabshadaha xagjiriinta, lagaga hadlo labada dhinac ee xuduud kasta, waxay kooxahan uga tagaysaa meel yar oo ay ka hawlgalaan.
Waxaan sidoo kale mahadnaq u jeedinayaa ururrada haweenka iyo dhallinyarada, bulshada rayidka, dadka naafada ah, ganacsatada iyo warbaahinta ka qayb qaatay. Tifaftirayaasha iyo war-baahiyeyaashu waxay leeyihiin waajib gaar ah oo ah inay dhibbanayaasha si sharaf leh u tebistaan kana fogaadaan inay xagjiriinta siiyaan sumcadda ay raadinayaan. Milkiilayaasha ganacsiyadu, dhankooda, waxay wax ku biirin karaan iyagoo dhallinyarada u abuuraya fursado dhab ah.
Waa inaanan buunbuunin waxa shir laba maalmood socday uu gaari karo. Bayaan wuxuu yahay ballan keliya ilaa la tijaabiyo. Shaqada dhabta ah hadda ayay bilaabanaysaa. Ballanqaadyadu waa inay noqdaan tilmaamayaal la cabbiri karo, tilmaamayaashaasna waa inay horseedaan warbixin sanadle ah. Badbaadayaasha, haweenka, dhallinyarada, bulshooyinka laga tirada badan yahay iyo dadka naafada ah waa inay door macno leh ku yeeshaan dejinta siyaasadaha ka-hortagga, halkii loo siin lahaa kuraas munaasabadeed. Waa inaan sidoo kale wajahnaa xaaladaha ay xagjiriintu ka faa’iideystaan, oo ay ka mid yihiin ka-saarista, caddaalad-darrada, war-xumada, kalsoonida dadweynaha oo daciif ah iyo fursadaha xaddidan ee u furan dhallinyarada.
Wareegga sannadlaha ahi wuxuu ahaan doonaa mid si gaar ah muhiim u ah. 14ka Oktoobar kasta, TUBSAN waxay warbixin ka bixin doontaa horumarka, iyadoo Soomaalida siinaysa fursad ay ku qiimeeyaan waxqabadkeenna. Haddii maalintu noqoto munaasabad kale oo keliya, waxaan ku fashilmi doonnaa kuwii aan isugu nimid inaan maamuusno. Haddii ay noqoto cabbir sannadle ah oo go’aanka qaran ah, waxay beddeli kartaa habka ay So
