Itoobiya oo dib u cusboonaysiisay dadaalka ay ku doonayso helitaanka Badda Cas
ADDIS ABABA, Itoobiya — Dadaalka Itoobiya ee ay ku doonayso inay hesho marin ay ku gaarto Badda Cas ayaa mar kale noqday xudunta xiisadaha gobolka, iyadoo Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed uu sheegay in dalkiisa aan bad lahayn uu sii wadi doono raadinta helitaanka marin-badeedka, inkastoo ay diidan yihiin derisyada xeebaha leh.
- Advertisement -
Isagoo Isniintii ka hadlayay baarlamaanka kadib markii uu dhaar ku maray xilli kale oo shan sano ah, Abiy wuxuu sheegay in helitaanka badda uu weli yahay dano qaran oo saldhig u ah dalka. Wuxuu ballanqaaday in xukuumaddiisu sii wadi doonto dadaallada lagu samaynayo marin loogu adeego ganacsiga badda ee Itoobiya.
“Iyadoo lagu salaynayo mabda’a isdhaafsiga, waxaan si hufan uga shaqayn doonnaa in Itoobiya hesho marin ay ku gaarto badda,” ayuu yiri Abiy, isaga oo aan magacaabin dalka ama dhulka ay Addis Ababa rajaynayso inay ka hesho marinkaas.
Itoobiya waxay ahayd dal aan bad lahayn tan iyo 1993-kii, markii Eritrea — oo hore qayb uga ahayd Itoobiya — ay xornimada qaadatay isla markaana ay gacanta ku dhigtay xeebaha dalka. Tan iyo markaas, Itoobiya waxay si weyn ugu tiirsanayd dalalka deriska ah, gaar ahaan Jabuuti, si ay u maareeyaan inta badan badeecooyinka ay soo dejiso iyo kuwa ay dhoofiso.
Hadalka Abiy ayaa imanaya xilli xiriirka Itoobiya ay la leedahay dhowr dal oo ku yaalla Geeska Afrika iyo meelo ka baxsanba uu sii xumaanayo. Addis Ababa waxay Eritrea, Masar iyo Suudaan ku eedaysay inay taageerayaan xoogag ka soo horjeeda dowladda Itoobiya, gaar ahaan iyadoo ay dib u soo cusboonaadeen xiisadaha la xiriira Tigray. Saddexdaas dal dhammaantood way beeniyeen eedeymahaas.
Eritrea waxay si gaar ah Itoobiya ugu eedaysay inay marin-badeed ku doonayso dhul Eritrea leedahay. Xiisadaha Masar iyo Suudaan lala leeyahay ayaa sidoo kale ku salaysan Biyo-xidheenka Weyn ee Dib-u-curashada Itoobiya (GERD), kaas oo Qaahira iyo Khartuum ay ka cabsi qabaan inuu saameeyo qulqulka iyo helitaanka biyaha Niil.
Axaddii, hoggaamiyeyaasha Masar, Eritrea, Soomaaliya iyo Suudaan ayaa ku kulmay New Alamein, Masar. Bayaan wadajir ah ayay ku sheegeen in dalalka xuduudka la leh Badda Cas ay sii haystaan mas’uuliyadda maamulidda iyo sugidda marin-biyoodkan. Hoggaamiyeyaashu waxay sidoo kale ka digeen tallaabooyin khatar gelin kara helitaanka biyaha Niil ee Masar iyo Suudaan.
Wasaaradda Arrimaha Dibadda Itoobiya ayaa jawaab ka bixisay maalin kadib, iyadoo sheegtay in doodaha ku saabsan Badda Cas ay tahay inay aqoonsadaan “danaha sharciyeysan iyo xiriirka taariikhiga ah” ee Itoobiya la leedahay marin-biyoodkan.
Madaxweynaha Soomaaliya Hassan Sheikh Mohamud, oo ka qayb galay kulanka New Alamein, ayaa Abiy ugu hambalyeeyay muddadiisa cusub. Wuxuu sidoo kale ku baaqay in la xoojiyo xiriirka Soomaaliya iyo Itoobiya, isla markaana la kordhiyo dadaallada lagu horumarinayo nabadda iyo xasilloonida guud ahaan Geeska Afrika.
Hassan ayaa hore u sheegay in Soomaaliya aysan ka hor imaan doonin in Itoobiya ay marin-badeed ka hesho dhulka Soomaaliya. Hase yeeshee, wuxuu ku adkaystay in heshiis kasta oo noocaas ah ay tahay in si rasmi ah ay uga wada xaajoodaan labada dowladood, isla markaana uu dhowro madax-bannaanida Soomaaliya.
Hadaladii ugu dambeeyay ee Abiy ayaa daba socda warar ku saabsan dagaallo dib uga soo cusboonaaday waqooyiga Itoobiya, gaar ahaan Tigray. Waxa kale oo ay imanayaan xilli xiriirka Itoobiya iyo Eritrea uu galay marxalad aad u jilicsan kadib khilaaf diblomaasiyadeed oo dhex maray labada dal ee deriska ah.
Mowqifyada isdiiddan ayaa sii kordhiyay culaysyada ka jira gobol aan degganayn, halkaas oo arrimaha helitaanka iyo amniga Badda Cas ay isku dhex galeen murannada ku saabsan biyaha Niil iyo colaadaha hubaysan ee socda.
Itoobiya waxay sheegtay inay doonayso inay helitaanka marin-badeedka ku raadiso wada-hadal iyo iskaashi. Dalalka xeebaha leh, dhankooda, waxay adkeeyeen inay leeyihiin awood madax-bannaan oo ay ku go’aamiyaan arrimaha saameeya Badda Cas.
AXADLETM
