Khabiirka neerfaha Maraykanka Karl Deisseroth iyo cilmi-baarayaasha Jarmalka Peter Hegemann iyo Georg Nagel ayaa ku guuleystay Abaalmarinta Nobel-ka ee Fiisiyoolajiga ama Caafimaadka 2026, kadib daahfurro adeegsanaya iftiin si maskaxda loo baaro kuwaas oo wax ka beddelay daraasadda hababka gudaha ee maskaxda.
Golaha Nobel-ka ee Machadka Karolinska ee Sweden ayaa sheegay in Mr Deisseroth, 54 jir, Mr Hegemann, 71 jir, iyo Mr Nagel, 73 jir, lagu maamuusay “daahfurro la xiriira kanaallada ion-ka ee iftiinku furo iyo optogenetics.”
- Advertisement -
Optogenetics waxay saynisyahannada u oggolaanaysaa inay shidaan ama damiyaan unugyada neerfaha ee gaar-gaar ah ee ku dhex jira maskax nool, ayuu yiri Thomas Perlmann, Xoghayaha Guud ee Golaha Nobel-ka ee Machadka Karolinska.
“Habkan hadda waxaa loo adeegsadaa shaybaarrada dunida oo dhan si loo daahfuro siraha maskaxda,” ayuu yiri Mr Perlmann.
Saynisyahannadu waxay sidoo kale rajaynayaan in farsamadani horseedi karto qalabyo cochlear implant ah oo ka horumarsan, kuwaas oo u saamaxaya inay neerfaha maqalka ku kiciyaan si ka sax ah marka loo eego qalabka korontada ee maanta jira.
Abaalmarinta fiisiyoolajiga ama caafimaadka ayaa dhaqan ahaan ah tan billowda ku dhawaaqista sannadlaha ah ee abaalmarinnada Nobel-ka. Abaalmarinnada fiisigiska, kimistariga, suugaanta, nabadda iyo dhaqaalaha ayaa lagu dhawaaqi doonaa maalmaha xiga.
Mr Deisseroth, Mr Hegemann iyo Mr Nagel waxay qaybsan doonaan lacag abaalmarin ah oo dhan 12 milyan oo karoon oo Iswiidhish ah (€1.06 milyan).
Guuleystayaasha oo yaabay kuna farxay
Mr Hegemann wuxuu horraantii sagaashamaadkii bilaabay inuu daraaseeyo sida algae hal-unugle ah oo la yiraahdo Chlamydomonas ay uga jawaabto iftiinka muddo nus millisekan ah gudaheed. Wuxuu soo jeediyay in hal borotiin uu mas’uul ka yahay dareemidda iftiinka isla markaana uu u shaqeeyo kanaal ion ah. Mr Nagel ayaa aragtidaas tijaabiyey isaga oo hidde-sideyaasha Chlamydomonas geliyey ukumaha rahyada, halkaas oo uu ku aqoonsaday channelrhodopsin-2, oo ah kanaal ion ah oo furma marka iftiin lagu shido.
Sannadkii 2003, cilmi-baarayaashu waxay sheegeen in borotiinka lagu dhex dari karo unugyada dadka iyo hamsters-ka, taas oo u oggolaanaysa iftiinku inuu kiciyo garaacyo koronto. Laba sano kaddib, Mr Deisseroth, oo xilligaas ka tirsanaa Stanford, ayaa habkan ku muujiyey unugyada neerfaha ee jiirka. Habkan waxaa loo bixiyey magaca optogenetics sannadkii 2006.
Mr Perlmann ayaa sheegay inuu subaxaas la hadlay dhammaan saddexda ku guuleyste, islamarkaana uu ku arkay iyagoo ku yaaban kuna faraxsan ku dhawaaqista.
“Dhammaantood saddexdu waxay sheegeen wax isku mid ah: inay u arkeen mid si buuxda u cajiib ah inay abaalmarinta la wadaagaan labada kale, waxayna ugu yeeraan saaxiibbaday. In ay sharaf weyn tahay in si wadajir ah loo helo. Sidaas ayay noogu gudbiyeen,” ayuu yiri Mr Perlman.
Abaalmarinnada Nobel-ka oo la bixiyey tan iyo 1901
Shanta Abaalmarin ee Nobel-ka ee asalka ahaa waxaa lagu aasaasay dardaarankii hal-abuuraha iyo maalqabeenka Iswiidhishka ahaa Alfred Nobel. Waxaa la bixinayey tan iyo 1901, marka laga reebo hakadyo kooban, kuwaas oo inta badan dhacay xilliyadii Dagaalkii Koowaad iyo Dagaalkii Labaad ee Adduunka.
Bangiga dhexe ee Sweden, Riksbank, ayaa sannadkii 1968 abuuray abaalmarin lixaad oo loogu talagalay dhaqaalaha.
Abaalmarinta caafimaadku waxay aqoonsatay qaar ka mid ah horumarradii saynis ee ugu saamaynta badnaa qarnigii la soo dhaafay, oo ay ka mid yihiin daahfurkii Alexander Fleming ee penicillin, kaas oo lagu maamuusay 1945, iyo aqoonsigii Karl Landsteiner ee kooxaha dhiigga dadka, kaas oo lagu aqoonsaday abaalmarintii 1930.
Sannadkii hore, saynisyahannada Maraykanka Mary Brunkow iyo Fred Ramsdell iyo Shimon Sakaguchi oo u dhashay Japan ayaa helay abaalmarinta cilmi-baaris sharraxaysa sida hab-dhiska difaaca jidhku u ilaaliyo unugyada caafimaadka qaba, shaqo furtay waddooyin suurtagal ah oo lagu daaweyn karo cudurro ay ka mid tahay kansarku.
Guddiyo khubaro ah oo ay magacaabaan hay’adaha bixiya abaalmarinnadu ayaa doorta ku guuleystayaasha Nobel-ka. Abaalmarinnada waxaa lagu guddoonsiiyaa Stockholm, marka laga reebo Abaalmarinta Nabadda oo lagu bixiyo Oslo—dhaqan inta badan lala xiriiriyo midowgii isku xiray Sweden iyo Norway xilligii uu noolaa Mr Nobel.
In ka badan 125 sano kaddib markii Mr Nobel uu saxiixay dardaarankiisa, abaalmarinnadu waxay weli ilaashanayaan qaar badan oo ka mid ah dhaqammadoodii asalka ahaa.
Dabaaldegyadu waxay gaaraan heerka ugu sarreeya 10-ka Diseembar, oo ah sannad-guurada geeridii Mr Nobel. Maalintaas, ku guuleystayaashu waxay abaalmarinnadooda ku qaataan xaflado ay ka soo qaybgalaan qoysaska boqortooyada Sweden iyo Norway, ka hor inta aan lagu maamuusin xaflado casho-sharaf rasmi ah.
