Xusuusin Tifaftire: Saddex bilood ka dib markii Ururka Caafimaadka Adduunka uu ku dhawaaqay dillaacyada Ebola ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo (DRC) iyo Uganda, bulshooyinka uu saameeyay weli waxay la nool yihiin saameynta cudurka. CGTN Africa ayaa booqatay Mongbwalu, oo ah magaalo macdan-qodis ah oo ku taalla waqooyi-bari halkaas oo kiisaskii ugu horreeyay laga diiwaangeliyay, si ay u eegto sida dillaacu u beddelay nolosha maalinlaha ah.
Laba iyo toban toddobaad ka dib markii Ururka Caafimaadka Adduunka (WHO) uu ku dhawaaqay dillaaca Ebola ee gobolka Ituri ee waqooyi-bari DRC, dadka deggan iyo shaqaalaha caafimaadka ee magaalada dahabka laga qodo ee Mongbwalu ayaa ku adkaysanaya dagaalka socda ee lagu xakamaynayo fayraska dilaaga ah.
- Advertisement -
Dillaacan waxaa wada nooca dhifka ah ee Bundibugyo, kaas oo aan hadda lahayn tallaal ama daaweyn la ansixiyay. Waxa uu ku faafay si ka degdeg badan mid kasta oo ka mid ah 16-kii dillaac ee Ebola ee hore uga dhacay DRC.
Tani waxay dillaacan ka dhigtay kii ugu weynaa ee abid laga diiwaangeliyo DRC. Ilaa 23-kii Agoosto, dalka ayaa soo sheegay in ka badan 5,500 oo kiis oo Ebola ah oo la xaqiijiyay iyo in ka badan 2,600 oo dhimasho ah, iyadoo intooda badan ay ka dhaceen Ituri.
Mongbwalu, oo hoy u ah 140,000 oo qof islamarkaana ku dhisan mid ka mid ah goobaha dahabka ee gobolka, waxay ka mid tahay meelaha sida ugu daran loo saameeyay. Shaqaalaha caafimaadka ee maxalliga ah ayaa halkan maalin kasta wajahaya mid ka mid ah fayrasyada ugu halista badan ee bini’aadamka yaqaan.
Isku-darka arrimo dhowr ah ayaa dedejiyay faafitaanka, oo ay ku jiraan dhaq-dhaqaaqa shaqaalaha macdanta, joogitaanka dad ku barakacay rabshadaha hubeysan ee Ituri iyo kaabayaasha caafimaad ee tabarta daran. Dhimista gargaarka ee ka timid qaar ka mid ah deeq-bixiyeyaasha muhiimka ah ee reer Galbeedka ayaa wiiqday hawlgallada xakamaynta, halka shaqaalaha caafimaadkuna mararka qaar shaqo-joojin sameeyeen mushahar dib u dhacay awgiis.
Xaaladaha qaarkood, dad careysan ayaa weeraray xarumaha daaweynta iyo shaqaalaha caafimaadka, taasoo hakisay dadaalladii lagaga jawaabayay dillaaca.
“Haddii aad weerarto xarun caafimaad ama shaqaalaha daryeelka caafimaadka, xitaa dadka astaamaha qaba ee bannaanka jooga way ka baqayaan inay u yimaadaan daaweyn,” ayuu ka digay Dieudonne Amboko, oo ah kalkaaliye caafimaad oo ka shaqeeya Mongbwalu. Wuxuu ku baaqay in si ka xooggan loo ilaaliyo xarumaha caafimaadka iyo shaqaalahooda.
Booqasho uu dhowaan ku tagay Mongbwalu, Ra’iisul Wasaaraha DRC Judith Suminwa Tuluka ayaa carrabka ku adkeysay in “la’aanta ka-qaybgalka bulshada, aynaan ciribtiri karin cudurkan.”
Si kastaba ha ahaatee, dadka bukaanka ah ee ka soo kabanaya ayaa rajo siinaya boqollaalka qof ee uu saameeyay Ebola.
“Aniga ayaa ahaa bukaanka kaliya ee ka soo kabtay dhammaan kiisaskii Ebola ee la xaqiijiyay maalintaas. Nasiib darro, dhammaan kuwii kale way dhinteen,” ayuu yiri Deogratias Kasereka, oo ah bukaankii ugu horreeyay ee ka soo kabta Mongbwalu. Tan iyo markaas, wuxuu u safray bulshooyinka ku xeeran si uu u dhiirrigeliyo ka-hortagga uguna boorriyo dadka leh astaamo inay daryeel caafimaad raadsadaan iyaga oo aan dib u dhigin.
Shaqaalaha caafimaadka ee Congolese-ka ah ayaa weli ah difaaca ugu weyn ee ka dhanka ah fayraska ee Mongbwalu.
Isbitaalka Guud ee Mongbwalu, shaqaaluhu waxay daaweeyaan bukaanada Ebola iyagoo sidoo kale ilaalinaya dabagalka caabuqyada cusub.
“Waa adag tahay wayna i culays saaraysaa, laakiin waa waajibaadkeenna, waana dadaalaynaa intii karaankeenna ah,” ayuu yiri Heritier Ngabu, madaxa kalkaaliyeyaasha ee isbitaalka. Kooxaha caafimaadku waa inay sidoo kale la tacaalaan kalsooni-darro qoto dheer oo dadweynuhu qabaan, taas oo inteeda badan ay hurinayso xog khaldan oo ku saabsan Ebola.
“Qiyaas qof xanuunsaday, go’aansaday inuu guriga joogo, kana diiday inuu yimaado xarunta daaweynta. Haddii qofkaas uu markii dambe ku dhinto bulshada dhexdeeda, waxaa laga yaabaa inuu cudurka qaadsiiyay daraasiin qof,” ayuu yiri Dr Richard Lopayi, oo ka mid ah shaqaalaha isbitaalka Mongbwalu.
Xitaa iyadoo dillaacu sii socdo, dadka deggan, oo ay ku jiraan haweenku, waxay weli sii wadaan inay nolol ka raadsadaan dhaqaalaha Mongbwalu ee ku saleysan macdanta. Macdan-qodayaashu waxay wajahaan doorasho adag: inay halis u galaan inay Ebola la kulmaan ama ay waayaan dakhliga loo baahan yahay si cunto loo iibsado.
“Waxaan leeyahay siddeed carruur ah oo aan quudiyo, shaqadanina waa dariiqa keliya ee aan ku daryeeli karo. Waxay ii tahay wax walba,” ayay tiri Jeni Miriam, oo ah macdan-qode carmal ah. Miinooyinka dahabka ee Mongbwalu waxay soo jiitaan shaqaale aad u guur-guura oo ka kala yimaada bariga DRC iyo dalalka deriska ah, taasoo dadaallada lagu xakameynayo Ebola ka dhigaysa kuwo aad u adag.
Mas’uuliyiintu waxay isku dayeen inay xaddidaan dhaq-dhaqaaqa, balse hirgelinta tallaabooyinkaas way adag tahay meelaha ay fursadaha dhaqaale aad u yar yihiin, gaar ahaan qoysaska ay haweenku madaxda ka yihiin.
Macdan-qodistu waxay uga sii dartay biyo-yaraanta Mongbwalu. Biyaha wasakhda ah ee qulqulaya ayaa sumoobiyay beeraha iyo durdurrada u dhow, taasoo ku qasabtay dadka deggan inay dhowr kiiloomitir u socdaan raadinta biyo nadiif ah oo la cabbo. In kasta oo aaggu helo roob inta badan sanadka, helitaanka biyo nadiif ah weli waa xaddidan yahay, taasoo wiiqaysa taxaddarrada aasaasiga ah ee Ebola sida gacmo-dhaqashada.
“Haddii aanay biyo ku filan ka jirin guriga, way adag tahay inaad iska difaacdo cudurkan,” ayuu ka digay Isaac Lure, oo ah qof deggan deegaanka.
Ururro aan dowli ahayn oo dhowr ah ayaa rakibay haamo biyo, balse helitaanka la isku hallayn karo ee biyo nadiif ah weli dhibaato ayay ka tahay Mongbwalu.
Si kastaba, dadka deggan ayaa muujiyay adkaysi waxayna qaateen qaar ka mid ah taxaddarrada caafimaad ee ay dhiirrigeliyaan shaqaalaha caafimaadku.
Duqa Mongbwalu Sesereki Mandro Israel ayaa sheegay inuu weli rajo qabo, isagoo xusay in “aan arkeyno horumar iyo tallaabooyin wanaagsan, maadaama dadweynuhu ay si wanaagsan u fahmeen xaaladda.”
Qof deegaanka ka tirsan oo lagu magacaabo Abigael Muvuna ayaa sheegtay inay iyaduna beddeshay hab-dhaqankeeda: “Mar dambe kama qaybgalo aas kasta, sababtoo ah waa inaan is ilaaliyaa.”
Tallaabooyinkan oo kale waxay ka dhigan yihiin guulo kooban iyadoo dadka deggani isku dayayaan inay ilaashadaan hab-nololeedkooda iyo hawlahooda caadiga ah iyagoo ku hoos nool hanjabaadda fayras dilaaga ah. Waxay sidoo kale rajaynayaan in Mongbwalu ay ugu dambayn rumoobi doonto macnaha magaceeda ee afka Nyali ee maxalliga ah: dabaaldeg.
Warbixin dheeraad ah waxaa diyaariyay Djaffer Sabiti iyo Joël Djalumvor.
