Isu-dheellitirka awoodda siyaasadeed ee mustaqbalka Soomaaliya ayaa galay marxalad kale oo xasaasi ah, iyadoo dooddu sii xoogeysanayso oo ku saabsan cidda hoggaamin doonta Baarlamaanka Federaalka. Isbeddellada siyaasadeed iyo wararka ka soo baxaya dalka ayaa muujinaya in Madaxweynaha xilka ka sii degaya Xasan Sheekh Maxamuud uu Wasiir Cabdulqaadir Jaamac ku taageerayo inuu noqdo musharrax u taagan guddoomiyaha Baarlamaanka Federaalka.
Taageerada la soo weriyey waxay dhalisay su’aalo ballaaran oo ku saabsan xiriirka ka dhexeeya waaxaha fulinta iyo sharci-dejinta. Aragtidayda, tallaabadani waxay qayb ka noqon kartaa dadaal ballaaran oo lagu xoojinayo saamaynta dowladda ay ku leedahay Baarlamaanka. Waxa kale oo jirta dood siyaasadeed oo ku saabsan in wasiirka loo fududeeyey helitaanka kursi baarlamaan, taas oo suuragelin karta inuu u tartamo guddoomiyenimada.
Madax-bannaanida Baarlamaanka oo halis ku jirta
Arrinta udub-dhexaadka ahi ma aha oo keliya cidda ku guuleysanaysa doorashada. Waxay tahay in guddoomiyaha xiga uu awooddiisa si madax-bannaan u adeegsan doono iyo in kale, ama uu si xad-dhaaf ah ugu tiirsanaan doono waaxda fulinta.
Baarlamaanku waa inuu awood u leeyahay ilaalinta dastuurka, la xisaabtanka dowladda iyo matalaadda danaha shacabka. Waa inaan laga dhigin hay’ad ansixisa go’aannada dowladda iyada oo aan la marin dabagal macno leh ama dood faahfaahsan.
Haddii guddoomiyaha loo arko inuu gebi ahaanba ku tiirsan yahay fulinta, kalsoonida dadweynuhu ku qabaan hay’adda sharci-dejinta way dhaawacmi kartaa. Soomaaliya waxay u baahan tahay Baarlamaan Federaal ah oo awood u leh inuu qiimeeyo siyaasadaha dowladda, su’aalo ka keeno go’aannada rasmiga ah, isla markaana xaqiijiyo in hay’adaha qaranku ku shaqeeyaan waajibaadkooda dastuuriga ah.
Heshiisyada shisheeye waxay u baahan yihiin dabagal
Walaac siyaasadeed oo dheeraad ah ayaa ka dhashay xiriirka sii kordhaya ee u dhexeeya Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo dowladda Turkiga, gaar ahaan dhinacyada ay ka mid yihiin amniga, dhaqaalaha iyo kheyraadka dabiiciga ah.
Heshiisyada dhinacyadan laga galo waxay u baahan yihiin baarlamaan awood leh oo si madax-bannaan u qiimeyn kara qodobbadooda, uga doodi kara cawaaqibta ka dhalan karta, go’aamina karana inay u adeegayaan danaha qaranka Soomaaliya. Wasiir Cabdulqaadir Jaamac ayaa sidoo kale lagu xantaa inuu xiriir dhow la leeyahay dowladda Turkiga, inkasta oo nooca iyo muhiimadda xiriirradaas la soo weriyey ay weli yihiin arrin dood siyaasadeed ka taagan tahay.
Iyadoo aan loo eegin cidda guddoomiye noqota, Baarlamaanku waa inuu yeeshaa awoodda iyo rabitaanka uu si taxaddar leh ugu eegayo heshiisyada caalamiga ah. Madaxbannaanida qaranka iyo danta guud waa in lagu qiimeeyaa habraacyo hufan, halkii loogu qaadan lahaa inay xaqiijisan yihiin sababo la xiriira isbahaysiyo siyaasadeed.
Dhaliilaha loo jeediyey hoggaankii hore ee Baarlamaanka
Guddoomiyihii hore ee Baarlamaanka, Sheekh Aadan Maxamed Nuur, oo inta badan loo yaqaan Aadan Madoobe, ayaa dhowaan la kulmay dhaliilo uga yimid siyaasiyiin iyo xubno mucaarad ah. Dadka dhaliila waxay ku eedeeyeen inuu fududeeyey ansixinta sharciyo iyo go’aanno iyada oo aan laga yeelan dood ku filan.
Xubnaha mucaaradka ayaa eedeymahaas la xiriiriyey naanaysta siyaasadeed ee “Aadan Ansax”. Sheegashooyinkani weli waxay qayb ka yihiin doodda siyaasadeed, balse waxay muujinayaan filashooyinka laga qabo hoggaan kasta oo cusub oo Baarlamaanka loo doorto.
Haddii dhaliilahaasi sal leeyihiin, guddoomiyaha xiga wuxuu u baahan doonaa inuu muujiyo dhexdhexaadnimo, caddaalad habraaceed iyo madax-bannaani si dib loogu dhiso kalsoonida shacabka. Kalsoonida lagu qabo Baarlamaanku kuma xirnaan doonto oo keliya hadallada dadweynaha ee guddoomiyaha, balse waxay sidoo kale ku xirnaan doontaa sida doodaha loo abaabulo, sida loola dhaqmo codadka mucaaradka iyo sida sharciyada loo baaro.
Mas’uuliyadda sharci-dejiyeyaasha iyo dhinacyada siyaasadda
Khatarta ugu weyn ee Soomaaliya wajahaysaa kuma koobna qofka ku fariisanaya kursiga guddoomiyaha. Khatarta weyn waxay tahay in Baarlamaanka Federaalku lumin karo kaalintiisa dastuuriga ah ee hay’ad madax-bannaan oo loo xilsaaray ilaalinta danta qaranka.
Soomaaliya waxay u baahan tahay baarlamaan si madax-bannaan u qiimeyn kara heshiisyada caalamiga ah, dowladda la xisaabtami kara, isla markaana ilaalin kara madaxbannaanida qaranka iyo danaha muwaadiniinta. Mas’uuliyaddaas marka hore waxaa leh sharci-dejiyeyaasha, balse waxay sidoo kale u baahan tahay feejignaan ka timaadda kooxaha mucaaradka, ururrada bulshada rayidka ah iyo dowlad-goboleedyada xubnaha ka ah federaalka.
Dhinacyadani waa inay si dhow ula socdaan hannaanka lagu dooranayo hoggaanka Baarlamaanka iyo jihada ay hay’addu qaadato intaas kaddib. Waa inay ku adkaystaan hufnaan, isla xisaabtan iyo ixtiraamka madax-bannaanida hay’adaha dowladda.
Go’aan saamayntiisu dhaafsiisan tahay hal xil
Jihada uu qaato Baarlamaanka Federaalku waxay si toos ah u saamayn doontaa mustaqbalka siyaasadeed ee Soomaaliya sannadaha soo socda. Sidaas darteed, doorashada guddoomiyuhu ma aha oo keliya loollan u dhexeeya siyaasiyiin gaar ah. Waa go’aan qaabayn doona isu-dheellitirka awoodda dowladda dhexdeeda, ilaalinta dastuurka iyo madax-bannaanida hay’adaha dalka.
Sababtaas awgeed, loollanka hoggaanka Baarlamaanku wuxuu mudan yahay dabagal dhab ah oo dadweyne. Musharraxa guuleysta waa inaan lagu qiimeyn oo keliya taageerada siyaasadeed ee uu haysto, balse sidoo kale awoodda uu si dhexdhexaad ah ugu guddoomin karo, u ilaalin karo kormeerka sharci-dejinta, una xaqiijin karo in Baarlamaanku la xisaabtamo shacabka Soomaaliyeed.
Hay’adaha siyaasadeed ee Soomaaliya waxay sii xoogeysan doonaan marka awoodda Baarlamaanku ku salaysnaato mas’uuliyadda dastuuriga ah halkii ay ku salaysnaan lahayd rabitaanka waaxda fulinta. Go’aanka hoggaanka ee soo socda wuxuu bixin doonaa tilmaan muhiim ah oo muujinaysa in Baarlamaanka Federaalku gudan karo kaalintaas iyo in kale.
Cali Muuse
