Wasiirka gaashaandhigga Soomaaliya ayaa uga digay dowladaha inay bixiyaan madaxfurasho lagu sii daayo maraakiibta lagu qabsado xeebaha dalka, isagoo sheegay in lacagtan ay sii huriso burcad-badeednimada isla markaana ay dambiilayaasha ku dhiirrigeliso inay qabtaan maraakiib kale.
Axmed Macallin Fiqi ayaa digniintan jeediyay Talaadadii, xilli ay Soomaaliya ka furatay Muqdisho Shirkeeda Qaran ee Amniga Gudaha. Kulankan waxaa looga golleeyahay xoojinta hay’adaha amniga dalka iyo u diyaarintooda inay qaadaan masuuliyad weyn oo ku saabsan amniga qaranka.
- Advertisement -
“Burcad-badeednimadu runtii waa mid ka mid ah caqabadaha horyaalla Soomaaliya, waana ay sii kordhaysay muddooyinkii u dambeeyay,” ayuu yiri Fiqi.
“Lacag kasta oo aad siiso burcad-badeedda waxay sii maalgelinaysaa fal-dambiyeedkaas. Waxay ku dhiirrigelinaysaa inay sii wadaan falalkaas oo ay qabsadaan maraakiib kale,” ayuu raaciyay.
Fiqi wuxuu sheegay in ciidamada Soomaaliya, oo la shaqeynaya Türkiye—gaar ahaan ciidankeeda badda—ay dhowaan soo badbaadiyeen markab ay burcad-badeeddu ku haysteen degmada xeebta ah ee Eyl.
‘Burcad-badeedda waa la jebiyay’
“Markabkii waa la sii daayay, burcad-badeeddiina waa laga adkaaday,” ayuu yiri.
Inkasta oo shaqaale saaran qaar ka mid ah maraakiibta ay weli afduub ku jiraan, Fiqi wuxuu sheegay in Soomaaliya aysan la xaajoon doonin kuwii afduubtay.
“Waan ognahay inay jiraan shaqaale lagu haysto maraakiib iyo doomo, laakiin ma maalgelin karno burcad-badeedda,” ayuu yiri. “Burcad-badeednimada laguma xallin karo boolisnimo oo keliya.”
Fiqi wuxuu sheegay in Soomaaliya ay gaartay heer muhiim ah oo ku aaddan dadaalkeeda ay ku dooneyso inay si weyn gacanta ugu dhigto amnigeeda.
“Waxaan kasoo gudubnay xilli muhiim ah. Adduunku wuu na caawinayay, laakiin wuxuu na caawin karaa oo keliya muddo xaddidan,” ayuu yiri. “Maanta, adduunku wuxuu wajahayaa tiro dhibaatooyin kala duwan ah.”
Qorshe qaran oo wax-ku-ool ah
Wuxuu sheegay in shirka laga doonayo inuu kasoo baxo qorshe qaran oo la fulin karo, kaas oo mideynaya dowladda iyo hay’adaha amniga si ay uga hortagaan xaaladda amni ee adag ee Soomaaliya.
“Waa lagama maarmaan in marka shirkan la soo gabagabeeyo uu soo saaro qorshe ay dalkeenna iyo hay’adihiisu si wadajir ah ugu shaqeyn karaan; qorshe wax ka qabanaya xaaladda adag ee dalkeenna haysata,” ayuu yiri Fiqi.
Soomaaliya waa inay sidoo kale ka jawaabtaa culaysyada isa soo taraya ee saaran beesha caalamka, ayuu yiri, isagoo xusay in dalalkii sannado badan taageerayay Soomaaliya hadda lagu cadaadinayo inay wax ka qabtaan dhibaatooyin ka jira meelo kale.
“Adduunkii na caawinayay hadda codkiisa ayuu kor u qaadayaa isagoo leh: waa ku filan tahay,” ayuu yiri.
Fiqi wuxuu tilmaamay muddada joogitaanka ciidamada caalamiga ah ee Soomaaliya, isagoo sheegay in Hawlgalka Midowga Afrika ee Kumeelgaarka ah ee Soomaaliya (ATMIS) iyo hawlgalladii ka horreeyay ay dalka ka howlgaleen ku dhowaad labaatan sano.
“ATMIS iyo kuwii ka horreeyay waxay dalka joogeen ku dhowaad 20 sano,” ayuu yiri. “20 sano gudahood, ilmo wuxuu ku koraa qof weyn.”
Wuxuu ammaanay Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed sida ay u kordhiyeen tiradooda una horumariyeen awooddooda.
“Waa inaanan oggolaan fikirka gaaban inuu na kala qaybiyo,” ayuu yiri. “Runtii waxaan aad ugu bogaadinaynaa Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed dadaalkooda. Way is diyaarinayaan, tiradooduna maalinba maalinta ka dambaysa way sii kordhaysaa.”
Ku dhowaad 3,000 askari ayaa dhowaan la qoray oo bilaabay tababar, halka dhowr boqol oo kalena lagu tababarayo Muqdisho, ayuu yiri.
Fiqi wuxuu intaa ku daray in tiro badan oo ciidamo Soomaaliyeed ah oo ay tababartay Türkiye—oo ay ku jiraan xubno ka tirsan ciidamada gaarka ah ee Gorgor—ay sidoo kale dhammaystireen tababarkoodii.
“Kuwani iyo ciidamo kale hadda waa la diyaarinayaa,” ayuu yiri. “Waxaan isu diyaarinaynaa inaan awoodno bixinta amnigeenna.”
Horumarro amni oo waara
Fiqi wuxuu sheegay in Soomaaliya ay dooneyso inay hubiso in sannado badan oo gargaar iyo maalgashi caalami ah ay isu beddelaan horumarro amni oo waara.
“Waxaan isu diyaarinaynaa inaan isku filnaanno bixinta amnigeenna, mana dooneyno inaan adduunka si wanaagsan noo taageeray uga tagno xaalad la mid ah tii ka dhacday Afgaanistaan,” ayuu yiri.
“Awoodaha iyo maalgashiga lagu bixiyay dalkani waa inaysan dhammaan natiijo la’aan. Waa inaan qaadanno masuuliyadda amniga dalkeenna, isla markaana u mahadcelinno dowladaha na taageeray welina na taageeraya.”
Ciidamada Soomaaliya waxay u socdaan inay la wareegaan door amni oo ballaaran, ayuu yiri, isagoo adkeeyay baahida loo qabo isku-duwid dhow oo ka dhexeysa hay’adaha amniga dalka.
“Ciidamadeennu waxay ku socdaan jihadaas,” ayuu yiri.
Fiqi wuxuu sidoo kale ku boorriyay Wasaaradda Amniga Gudaha iyo hay’adaha kale ee amniga inay galaan deegaannada ay baneeyaan ciidamada militariga, isagoo sheegay in tani ay gacan ka geysan doonto ka hortagga goldaloolooyinka amniga.
