Su’aalaha la xidhiidha magacaabista diblomaasiyiinta, dhaqaalaha safaaradaha iyo loollanka siyaasadeed waxay muujinayaan baahida loo qabo kormeer xooggan, heerar xirfadeed iyo isla-xisaabtan dheeraad ah oo ka hanaqaada dhammaan hay’adaha dadweynaha Soomaaliya.
Soo kabashada Soomaaliya kuma tiirsana oo keliya heshiisyo siyaasadeed, kulamo diblomaasiyadeed iyo bayaanno ku saabsan horumarka qaranka. Waxay sidoo kale ku xidhan tahay in hay’adaha dadweynuhu bixiyaan adeegyo, si masuuliyad leh u maareeyaan lacagta dadweynaha iyo inay si caddaalad ah ula dhaqmaan muwaadiniinta.
- Advertisement -
Shacabka Soomaaliyeed, waxqabadka dawladda waxa lagu cabbiraa waayo-aragnimooyin la taaban karo: in adeegyada dadweynuhu si fudud loo heli karo, in khidmadaha rasmiga ahi yihiin kuwo hufan, in hay’aduhu ka jawaabaan cabashooyinka iyo in masuuliyiinta dawladda lagula xisaabtami karo go’aannadooda.
Arrimahani waxay dhaliyaan su’aal muhiim ah oo ku saabsan maamulka: hay’adaha dadweynuhu si joogto ah ma ugu adeegayaan danaha shacabka Soomaaliyeed, mise masuuliyadahooda ayaa mararka qaarkood ay hareeyaan loollanka siyaasadeed iyo xidhiidhada gaarka ahi?
Su’aashani waxay mudan tahay in si dhab ah loo tixgeliyo. Waa in lagu baadho diiwaanno la xaqiijin karo, kormeer madaxbannaan iyo fursado caddaalad ah oo ay helaan dadka la dhaliilay si ay uga jawaabaan.
Loollanka siyaasadeed iyo baahiyaha shacabka
Soomaaliya waxay weli wajahaysaa caqabado siyaasadeed iyo amni oo waaweyn, iyadoo dadaal ugu jirta dib-u-dhiska hay’adaha dawladda iyo xoojinta xidhiidhadeeda caalamiga ah.
Horumarka laga sameeyo dhinacyadan waa in la aqoonsadaa. Hase yeeshee, horumarinta hay’aduhu waa inay ugu dambayn isu beddeshaa horumar la taaban karo oo nolosha dadka ah.
Khilaafaadka u dhexeeya dawladda federaalka, kooxaha mucaaradka iyo dowlad-goboleedyada federaalku waxay qaadan karaan dareen siyaasadeed oo badan. Doodaha ku saabsan hab-raaca dastuurka, awoodda siyaasadeed iyo isbahaysiyadu waa muhiim, balse waa inaanay hoos u dhigin masuuliyadaha dawladda.
Caruurtu waxay u baahan yihiin dugsiyo shaqaynaya. Bukaanku waxay u baahan yihiin inay helaan daryeel caafimaad. Dhallinyaradu waxay u baahan yihiin fursado ay ku shaqeeyaan oo ay ku dhistaan ganacsiyo. Muwaadiniintu waxay u baahan yihiin hay’ado dadweyne oo si caddaalad ah ula dhaqma isla markaana bixiya xog cad oo ku saabsan adeegyadooda.
Baahiyahani ma baaba’aan marka hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ay is khilaafaan.
La xisaabtanka dawladda waa lama huraan, balse in hal siyaasi lagu eedeeyo dhibaato kasta oo qaran ma bixinayso sharraxaad dhammaystiran. Kooxaha mucaaradku sidoo kale waa inay muujiyaan awooddooda ay ku soo jeedinayaan xalal shaqayn kara, halka dowlad-goboleedyada federaalkuna ay masuuliyado ka saaran yihiin dadkooda iyo nidaamka federaalka ee guud.
Loollanka siyaasadeed waa inuu dhiirrigeliyaa maamul wanaagsan, ee aanu hor istaagin.
Magacaabista diblomaasiyiintu waa inay u adeegtaa danaha qaranka
Doorka ergada diblomaasiyadeed ee Soomaaliya wuxuu mudan yahay fiiro gaar ah, maadaama safaaraduhu dalka dibadda ku metelaan isla markaana ay muwaadiniinta siiyaan adeegyo muhiim ah.
Safiirku wuxuu metelaa dawladda Soomaaliya, ee ma aha oo keliya qofka haya xilka madaxweynaha ama maamulka siyaasadeed ee xilligaas talada haya.
Axdiga Vienna ee Xidhiidhada Diblomaasiyadeed ee 1961 wuxuu qeexayaa hawlaha ergada diblomaasiyadeed, oo ay ka mid yihiin metelaadda dawladda diraysa, ilaalinta danaha dawladdaas iyo muwaadiniinteeda, qabashada wada-xaajoodyada iyo horumarinta xidhiidhada dhaqaale, dhaqan iyo saynis.
Soomaaliya waxay ku biirtay axdiga 29-kii Maarso 1968.
Masuuliyadahani waxay ka badan yihiin ka qaybgalka xafladaha rasmiga ah iyo ilaalinta xidhiidhada diblomaasiyadeed. Safaaraduhu waa inay sidoo kale ka caawiyaan muwaadiniinta helitaanka xog lagu kalsoonaan karo, fahamka habraacyada qunsuliyadda iyo adeegyada ay ergada diblomaasiyadeed masuulka ka tahay.
Tani waxay dhalinaysaa su’aalo sharci ah oo ku saabsan magacaabista iyo waxqabadka masuuliyiinta diblomaasiyadeed.
Waa maxay shuruudaha xirfadeed ee loo baahan yahay? Sidee loo qiimeeyaa magacaabista? Waa maxay heerarka lagu dabaqo adeegyada qunsuliyadda? Sidee muwaadiniintu u gudbin karaan cabashooyinka? Maxaase jira habab lagu qiimeeyo in ergada diblomaasiyadeed ay gudanayso masuuliyadeeda?
Su’aalahan waa in looga jawaabaa heerar cad iyo habraacyo kormeer oo la dejiyey.
Magacaabista diblomaasiyiintu waa inay mudnaanta siisaa kartida xirfadeed, daacadnimada iyo awoodda si wax-ku-ool ah loogu metelo danaha Soomaaliya.
Xidhiidhada siyaasadeed waxay dalal badan saamayn ku yeelan karaan magacaabista, balse kalsoonida dadweynuhu waxay u baahan tahay shuruudo hufan iyo qiimayn macno leh oo lagu sameeyo waxqabadka.
Waxa ay shaaciyeen baadhitaannadii maaliyadeed ee safaaraduhu
Natiijooyinka baadhitaannada ee si guud loo heli karo waxay muhiim u yihiin in laga bilaabo doodda ku saabsan isla-xisaabtanka maaliyadeed.
Bishii Sebtembar 2023, Xafiiska Hanti-dhawrka Guud ee Soomaaliya wuxuu daabacay baadhitaan gaar ah oo ku saabsanaa safaaradaha dalka ee Kenya, Türkiye iyo Jarmalka sannad-maaliyadeedkii 2022.
Sida ku cad soo koobidda warbixinta ee ay soo xigatay SHAQO MEDIA, baadhitaanku wuxuu sheegay in ku dhowaad 3 milyan oo dollar oo Maraykan ah oo ay ergadu soo ururiyeen aan lagu shubin Koontada Midaysan ee Khasnadda. Waxa kale oo uu iftiimiyey walaacyo la xidhiidha ururinta lacagta caddaanka ah, qorshaynta maaliyadeed iyo habraacyada shaqaalaysiinta.
Natiijooyinkani waxay mudan yihiin in masuuliyiinta ay khusayso iyo xildhibaannadu fiiro gaar ah siiyaan.
Hase yeeshee, waa in si sax ah loo fasiraa. Baadhitaanku wuxuu ku saabsanaa wakhti maaliyadeed oo gaar ah, wuxuuna tilmaamay arrimo maamul iyo maaliyadeed oo u baahan in la baadho. Natiijooyinkaas, kaligood, ma caddaynayaan in safiir gaar ahi xatooyo geystay ama ma caddaynayaan in dhibaatooyinkaas ay weli jiraan maanta.
Su’aasha muhiimka ahi waxay tahay waxa dhacay kaddib markii warbixinta la daabacay.
Talooyinkii ma la fuliyey? Habraacyadii maaliyadeed ee khuseeyey ma la saxay? Arrimihii furnaa ma la baadhay? Masuuliyiintu ma bixiyeen caddayn muujinaysa in daciifnimadii baadhitaanku tilmaamay wax laga qabtay?
Daabacaadda baadhitaanku waa tallaabo muhiim ah oo loo qaaday hufnaanta. In la muujiyo waxa ka dhashay sidoo kale waa muhiim.
Dawladda iyo baarlamaanku waa inay hubiyaan in talooyinka baadhitaanku helaan dabagal ku habboon, isla markaana dadweynuhu heli karaan xog lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan tallaabooyinka sixitaanka.
Kormeerka maaliyadeed ee dadweynuhu wuxuu ugu waxtar badan yahay marka uu horseedo horumar la cabbiri karo, halkii uu ahaan lahaa hawl rasmi ah oo keliya.
Diblomaasiyadda dhaqaaluhu waa inay ka madax bannaanaataa danaha gaarka ah
Diblomaasiyaddu waxay door qiimo leh ka ciyaari kartaa horumarinta maalgashiga, fududaynta xidhiidhada ganacsi ee sharciga ah iyo ka caawinta ganacsiyada Soomaaliyeed inay samaystaan iskaashiyo caalami ah.
Safaaraduhu waxay taageeri karaan horumarinta dhaqaalaha iyagoo isku xidhaya hay’adaha, sharraxaya fursadaha maalgashi iyo ka caawinaya ganacsiyada inay maraan habraacyada rasmiga ah.
Hase yeeshee, diblomaasiyadda dhaqaale ee saxda ahi waa in laga soocaa adeegsiga xilka dadweynaha si loo helo faa’iido maaliyadeed oo gaar ah.
Qodobka 42-aad ee Axdiga Vienna ee Xidhiidhada Diblomaasiyadeed wuxuu dhigayaa in wakiillada diblomaasiyadeed aanay ku qaban karin dalka martida loo yahay hawlo xirfadeed ama ganacsi si ay faa’iido shakhsi ah u helaan.
Mabda’ani wuxuu xoojinayaa muhiimadda ay leedahay in la ilaaliyo xuduud cad oo u dhexaysa waajibaadka rasmiga ah iyo danaha gaarka ah.
Su’aalaha ku saabsan iska hor imaad danaha ah waa in lagu baadhaa caddayn iyo habraacyo ku habboon. Qandaraasyada, diiwaannada lacag-bixinta, xidhiidhada la diiwaangeliyey iyo markhaatiyo lagu kalsoonaan karo ayaa khuseyn kara marka la baarayo eedeymo gaar ah.
Waxay noqon lahayd masuuliyad-darro in qof lagu tilmaamo dilaal, masuul lagu eedeeyo inuu qaatay komishanno sharci-darro ah ama la soo gabagabeeyo in anshax-xumo dhacday iyadoo lagu salaynayo oo keliya warar aan la xaqiijin ama khilaafaad siyaasadeed.
Isla markaas, baahida loo qabo caddayntu waa inaanay marmarsiiyo u noqon in la iska indho tiro walaacyada la rumaysan karo.
Nidaam isla-xisaabtan oo caddaalad ah waa inuu bixiyo hab cabashooyinka lagu gudbiyo, ilaaliyo hufnaanta baadhitaannada oo siiyo dadka eedaha wajahaya fursad ay kaga jawaabaan.
Muwaadiniinta iyo maalgashadayaasha, shuruudaha wax-ku-oolka ahi waa kuwo cad: khidmadaha rasmiga ah waa in si cad loo daabacaa, habraacyadu waa inay noqdaan kuwo la heli karo, codsiyada lacag-bixinta ee ka baxsan shuruudaha la dejiyeyna waa in si madaxbannaan loo baari karaa.
Kartida xirfadeed waxay muhiim u tahay adeegga dadweynaha
Diblomaasiyad wax-ku-ool ahi waxay u baahan tahay khibrad, waayo-aragnimo iyo faham cad oo ku saabsan danaha qaranka.
Masuuliyiinta diblomaasiyadeed waxa laga yaabaa inay u baahdaan inay maraan sharciga caalamiga ah, la xaajoodaan dawladaha shisheeye, fahmaan dhaqaalaha dalalka martida loo yahay oo ay caawiyaan muwaadiniinta la tacaalaya dhibaatooyinka maamul ee dibadda.
Masuuliyadahani waxay u baahan yihiin wax ka badan daacadnimo siyaasadeed.
Marka natiijooyinka baadhitaanka ama caddaymo kale oo lagu kalsoonaan karo ay walaac ka abuuraan habraacyada shaqaalaysiinta, jawaabta ku habbooni waa in la baadho shuruudaha la dabaqi karo lana go’aamiyo in la raacay iyo in kale.
Shuruudaha xulashadu waa inay noqdaan kuwo cad oo la xidhiidha masuuliyadaha xilka.
