Sirdoonka macmalka ah (AI) ayaa baranaya af-Soomaaliga iyada oo adeegsanaya qayb yar oo internet-ka ka mid ah oo si kadis ah u soo baxday—waxaana durba muuqda cilladaha arrintaas ka dhashay. Hay’adaha Soomaaliyeed waa inay u arkaan af-Soomaaliga qoran mid ka mid ah kaabayaasha qaranka, ayna u baahdaan in nidaamyada AI ay caddeeyaan awooddooda luuqadeed ka hor inta aan lagu aaminin adeegyada caafimaadka, waxbarashada ama shaqo abuurka.
Bishii Agoosto 1974-tii, Soomaaliya waxay u dirtay deegaanada miyiga ah tobanaan kun oo arday iyo macallimiin ah. Waxay ku biireen bulshooyinka reer miyiga ah waxayna bareen xubnahooda. Ku dhawaad 20 sano ka dib, dib-u-eegis ay samaysay UNICEF ayaa xustay in macallimiintaas aan loo dhiibin “wax aan ka ahayn loox la qaadan karo iyo sanduuq shalk ah”. Qalabkooda kale ee muhiimka ah wuxuu ahaa luuqad noqotay luuqad qoran oo rasmi ah wax ka yar laba sano ka hor, 21 Oktoobar 1972, iyadoo ay weheliso hal-ku-dheggii hagayay: “Haddaad taqaan bar, haddaadan aqoon baro.”
Af-Soomaaliga qoran wuxuu ahaa mid ka dhashay dadaal qaran oo ula kac ah. Qoraalkiisa waxaa laga doodayay sanado badan, waxaana ansixiyay guddiyo, iyadoo ay dad lugaynaya ay ku faafiyeen dalka oo dhan. John William Johnson, oo ah khabiir ku takhasusay suugaanta afka ah ee Soomaalida, ayaa ololahan ku tilmaamay mid la mid ah dib-u-habayntii wax-qorista ee Atatürk uu ka sameeyay Turkiga.
Halka qarni ka dib, go’aan kale oo muhiim ah oo ku saabsan af-Soomaaliga qoran ayaa socda—balse ma jiro qorshe qaran oo ka dambeeya. Nidaamyada AI ee ku jawaaba af-Soomaaliga waxay inta badan ka barteen wixii agab af-Soomaali ah ee internet-ka laga helay. Si isa soo taraysa, luuqadda ay dadku kula kulmaan waraaqaha turjuman, caawinta shaqooyinka guriga iyo adeegyada kale ayaa noqon doonta mid ay soo saareen nidaamyadaas. Iyada oo aan la helin faragelin ka timaada hay’adaha Soomaaliyeed, mashiinnada ayaa qaabayn doona af-Soomaaliga si aan ku talagal ahayn, halkii ay ka ahaan lahayd mid ay hagayaan maamullo la xisaabtami kara.
Baaxadda dhibaatadu waxay caddaatay marka la eego xogta. Common Crawl, oo ah kayd bilaash ah oo bogagga internet-ka ah, ayaa siiya agabka ceeriin inta badan AI-ga maanta. Daraasad ay samaysay Mozilla Foundation ayaa ogaatay in ku dhawaad laba-meelood saddex meelood oo ka mid ah 47-ka nooc ee luuqadaha waaweyn ee ay baartay lagu tababaray kaydkaas. Kaydintoodii ugu dambeeyay, af-Soomaaligu wuxuu ka koobnaa kaliya 0.0056 boqolkiiba bogagga—qiyaastii mid ka mid ah 18,000 oo bog. Luuqadda Dutch-ka, inkasta oo ay leedahay tirada dadka ku hadla oo la mid ah, waxay ka koobnayd 1.7 boqolkiiba, taas oo ah qiyaastii 300 jeer ka badan. Ingiriisiga keligiis wuxuu ka koobnaa qiyaastii 42 boqolkiiba.
Agabka ku jira saamigaas yar sidoo kale waa mid aan sinnayn. Sannadkan, cilmi-baare Soomaaliyeed oo lagu magacaabo Khalid Yusuf Dahir ayaa soo saaray SomaliWeb, oo ah kayd af-Soomaali ah oo la nadiifiyay, wuxuuna diiwaangeliyay dhibaatooyinka uu la kulmay. Qaybta “la nadiifiyay” ee af-Soomaaliga ee mid ka mid ah xog-ururinta dadweynaha ee waaweyn, in ka badan kala bar dukumentiyada ayaa lahaa xarfo khaldan, halka qiyaastii mid ka mid ah lixdii dukumenti uu ahaa nuqul laba-laab ah. Mareegaha wararka iyo blog-yada ayaa ka koobnaa qiyaastii 60 boqolkiiba qoraallada uu ururiyay. Agabka encyclopaedia-ga—qoraal taxaddar leh oo sharraxaad leh oo AI u baahan yahay si uu uga jawaabo su’aalaha ku saabsan daawada ama sharciga—ayaa ka koobnaa wax ka yar 1 boqolkiiba. Gabagabada Dahir waxay ahayd in waxyaabaha af-Soomaaliga ee internet-ka ay aad ugu janjeeraan dhinaca qurba-joogta, wararka, siyaasadda iyo diinta.
Cawaaqibka waa la cabbiri karaa. Daraasad gaar ah oo lagu magacaabo SomaliBench, Dahir wuxuu u gudbiyay 100 codsi oo waxyeello leh—nooca ay tahay in nidaamka AI ee mas’uulka ah uu diido—afar nooc oo furan oo ku qoran Ingiriis iyo Soomaali. Hal nooc ayaa diiday dhammaan 100-kii codsi ee Ingiriisiga ahaa laakiin wuxuu diiday toddobo oo kaliya oo af-Soomaali ah. Natiijadii ugu fiicnayd ee af-Soomaali ahayd waxay ahayd 60. Inta badan guuldarrooyinka ma soo saarin jawaabo sax ah oo khatar ah; taa beddelkeeda, nidaamyadu way wareereen. Waxay ku jawaabeen luuqad khaldan, waxay soo saareen weedho jaban ama waxay uga jawaabeen su’aal kale gabi ahaanba. Noocyadu inta badan way ku guuldarraysteen inay fahmaan waxa laga waydiinayo af-Soomaali.
Dahir wuxuu qirayaa xaddidaadda daraasadda: isaga ayaa turjumay oo dib u eegis ku sameeyay codsiyada, afarta noocna waxay ahaayeen kuwo yaryar halkii ay ka ahaan lahaayeen chatbots-ka ganacsi ee ay dadka badankood isticmaalaan. Sidaa darteed natiijooyinku waa digniin, ma aha xukun kama dambays ah. Hase yeeshee, waxay ku celcelinayaan cilmi-baaris ka timid Jaamacadda Brown sanadkii 2023 oo ku saabsan GPT-4. Codsiyada waxyeellada leh ee ka gudbay wax ka yar 1 boqolkiiba Ingiriisiga ayaa ku guulaystay qiyaastii 79 boqolkiiba ka dib markii loo turjumay Zulu, Scots Gaelic, Hmong iyo Guarani. Badbaadada lagu horumariyay Ingiriisiga si toos ah uma wareegto luuqadaha kale.
Wareerka laftiisu wuxuu noqon karaa mid khatar ah. Nidaam aan awoodin inuu aqoonsado codsi Soomaali ah oo waxyeello leh ma awoodo inuu si kalsooni leh u aqoonsado isticmaale dhibban ama su’aal ku saabsan daawada ilmaha. Jawaab khaldan oo Ingiriis ah ayaa laga yaabaa inay si cad u khaldan tahay. Qof Soomaali ah oo u jeesta mashiin sababtoo ah ma jiro caawimaad kale oo la heli karo, jawaabtaas oo kale waxay u muuqan kartaa mid la aamini karo. Hay’ad kasta oo gargaar, wasaarad, dugsi ama loo-shaqeeye oo hor dhiga qalab noocaas ah dadka ku hadla af-Soomaaliga waxay qaadaysaa khatar.
Tirakoobka Dahir wuxuu daaha ka qaadayaa xaqiiqo kale oo muhiim ah. Haddii wararka iyo blog-yadu ay ka kooban yihiin inta badan af-Soomaaliga ay mashiinnadu akhriyi karaan, markaas saxaafadda Soomaaliyeed—oo ay ku jiraan mareegaha sida kan oo kale ah, oo daabacayay tan iyo 1999-kii—ayaa laga yaabaa inay AI bareen af-Soomaali ka badan wasaarad ama jaamacad kasta. Saamayntaasi waxay soo baxday iyada oo aan la helin go’aan ama hannaan kormeer. Warbaahinta Soomaaliyeed ayaa durba u adeegaysa macallimiin ahaan mashiinnada; cidina weli ma waydiin casharrada ay bixinayaan.
Af-Soomaaliga qoran waa in sidaas darteed loo tixgeliyaa kaabayaasha qaranka, si la mid ah qoraalka laftiisa: si ula kac ah loo horumariyay, loo ilaaliyay waqti ka dib, loona maamulay si waafaqsan shuruudaha ay dejisay bulshadu. Af-Soomaaligu ma aha luuqadda kaliya ee wajahaysa caqabadan. Qalabka ay isticmaasho Common Crawl si ay u kala saarto bogagga ayaa aqoonsan kara qiyaastii 160 luuqadood, halka in ka badan 7,000 oo luuqadood lagaga hadlo adduunka oo dhan. Af-Soomaaligu ugu yaraan wuu ka muuqdaa nidaamka. Luuqadaha badankoodu ma muuqdaan.
Qaar ka mid ah bulshooyinka ayaa dhisaya beddelaad. Dalka New Zealand, ururka warbaahinta Māori ee Te Hiku Media ayaa ku casuumay dadka ku hadla afkooda inay iska duubaan iyagoo akhrinaya weedho. In ka badan 2,500 oo qof ayaa soo saaray in ka badan 300 saacadood oo hadal ah muddo 10 maalmood gudahood ah. Xogta ka dhalatay waxaa maamula shati u oggolaanaya isticmaalkeeda kaliya faa’iidada dadka Māori. Koonfur Afrika, Lelapa AI iyo la-hawlgalayaasheeda ayaa horumariyay shati loogu talagalay xogta luuqadaha Afrikaanka ah oo u baahan shirkadaha aan Afrikaanka ahayn inay bixiyaan lacag, iyadoo dakhligaas lagu maalgelinayo ururinta xog dheeraad ah.
Soomaalidu waxay sidoo kale la kulmeen waxa dhaca marka tignoolajiyadu ay ku faafto ka hor xeerarka. Ka dib burburkii dawladda 1991-kii, qaybta isgaadhsiinta ee dalka ayaa si degdeg ah u ballaaratay inkasta oo aysan jirin dawlad la aqoonsan yahay, lacagta moobilka ayaana ku xigtay. Sannadkii 2018, Baanka Adduunka ayaa soo wariyay in in ka badan 70 boqolkiiba dadka waaweyn ay si joogto ah u isticmaalaan lacagta moobilka. Waxay Soomaaliya ku tilmaantay mid ka mid ah suuqyada lacagta moobilka ee ugu firfircoon adduunka, iyadoo xustay la’aanta ilaalinta macaamiisha oo adag. Tignoolajiyadu waxay timid ka hor xeerarka. Taxanahaas waa in aan lagu celin nidaamyada la hadli doona carruurta Soomaaliyeed ee afkooda hooyo.
Tallaabada xigta waa mid cad. Qalab kasta oo AI ah oo loogu talagalay dadka ku hadla af-Soomaaliga waa in aan lagu aaminin hagidda caafimaadka, waxbarashada ama shaqo abuurka ilaa laga tijaabiyo af-Soomaali ay sameeyaan dadka ku hadla af-Soomaaliga, iyadoo natiijooyinka la shaacinayo. Hay’adaha haya qoraallada af-Soomaaliga ee tayada sare leh—oo ay ku jiraan idaacadaha, jaamacadaha, daabacayaasha iyo ururada wararka—waa inay sidoo kale ku heshiiyaan sida agabkaas loo wadaagi karo, halkii ay go’aanka u dhiibi lahaayeen mashiinka xiga ee internet-ka baara.
Waxaan leeyahay dan shakhsi ah oo aan shaacinayo. Waxaan hoggaamiyaa shirkad horumarisa kaaliyeyaasha AI ee barnaamijyada waxbarashada, caafimaadka iyo shaqo abuurka, oo ay ku jiraan adeegyada af-Soomaaliga. Heerka halkan lagu qeexay waa inuu khuseeyaa shirkadaha sida tayda oo kale ka hor inta aan cid kale loo gudbin.
Mashiinnadu weli si fiican uma fahmaan af-Soomaaliga, qof ayaana go’aamin doona sida ay u baranayaan. Nus qarni ka hor, Soomaaliya waxay su’aashaas uga jawaabtay si ula kac ah, iyadoo wadata hal-ku-dhegg iyo sanduuq shalk ah. Haddaad taqaan bar. Kuwa yaqaan luuqadda—iyo hay’adaha ilaaliya—ayaa hadda leh wax ay baraan.
Sharmarke Mohamed waa aasaasaha Hikmad.AI, oo ah shirkad fadhigeedu yahay London oo dhista kaaliyeyaasha AI ee barnaamijyada waxbarashada, caafimaadka iyo shaqo abuurka, oo ay ku jiraan af-Soomaali.
