Skip to content
Monday, November 16, 2026 5 Jumada al-Thaniyah 1448 AH Fajr 04:31
Muqdisho 26°C
Breaking: Cidda hortaagan dhismaha dowlad Soomaaliyeed oo xooggan sida ay falanqeysay Hiiraan Online
Breaking News
Axadle
Axadle Newsroom Somalia Af-Soomaali

Cidda hortaagan dhismaha dowlad Soomaaliyeed oo xooggan sida ay falanqeysay Hiiraan Online

Follow
Newsroom published Updated 19 minutes ago 6-minute read
Who Stands in the Way of a Strong Somali State?

Maxaa ka qaldamay Soomaaliya? Ma ognahay waxa dib inoo dhigaya, iyo cidda sida dhabta ah uga soo horjeedda in Soomaaliya ay noqoto dal awood leh oo kheyraadkiisa la soo baxa, dhista ciidamo cudud weyn leh, maqaamkiisana ka gala qaaradda Afrika ee ku taameysa horumarka?

Waa hubaal in su’aalahani ay culeys ku hayaan maanka Soomaali badan. Hase yeeshee, weli dad badan ma fahamsana sababta uu dalku heerkan u gaaray. Si aynu u ogaanno halka wax ka xumaadeen, waa inaan jalleecnaa taariikhda iyo dhacdooyinkii is-huwanaa ee dalka keenay marxaladdan maanta lagu jiro.

Tan iyo markii ay xornimada hanatay July 1, 1960, Soomaaliya waxay ka mid ahayd waddamada safka hore kaga jiray difaaca xuquuqda shacabka reer Falastiin. Waxay garab istaag buuxa u muujisay walaalaha Falastiin, iyadoo taageeradaas ku muujisay siyaasadda, diinta, iyo xitaa suugaanta qaranka.

Madaxweynihii hore ee dalka, Mohamed Siad Barre, Allaha u naxariistee, wuxuu ka mid ahaa hoggaamiyeyaashii caalamka ee sida cad fagaarayaasha uga cambaareeyay tacaddiyada ay Israa’iil ku hayso shacabka Falastiin. Qeybtaas ka mid ah dhacdooyinka taariikhiga ah waa mid dad badan u marag-furayaan.

Haddaba, maxaa xigay marxaladdaas? Waxaan ku doodayaa in Soomaaliya ay noqotay dalkii ugu horreeyay ee ay reer Galbeedka iyo Israa’iil ku tijaabiyeen qorshaha lagu magacaabo xukuumad-rogidda. Sida aan xogta u hayo, isku-daygii koowaad ee arrintaas waxa uu dhacay sanadkii 1979, markaasoo sirdoonka Israa’iil uu soo agaasimay afgambi fashilmay.

Waxaan kaloo aaminsanahay in sirdoonka Israa’iil uu kaddib bilaabay tababarka iyo hubeynta jabhadihii qabiilka ku salaysnaa. Saraakiil ka tirsan Somali National Movement iyo Somali Salvation Democratic Front ayaa noqday kooxdii ugu horreysay ee tababar loogu qaado Israa’iil. Dhanka kalena, hay’adaha sirdoonka reer Galbeedka, gaar ahaan kuwa Mareykanka iyo Talyaaniga, waxay dhaqaale ahaan maalgelinayeen garabkii United Somali Congress.

Kaddib shilkii baabuur ee uu galay Mohamed Siad Barre sanadkii 1986, talada dalka waxay si tartiib-tartiib ah ugu wareegtay gacanta xubno ka mid ah qoyskiisa. Jabhadihii qabiilka ku dhisnaa ayaa ka faa’iideystay daloolkaas bannaanaaday waxayna kordhiyeen dhaqdhaqaaqyadoodii hubeysnaa. Dowladdii Barre waxay weerarkeedii rogaal-celiska ahaa ee ugu horreeyay ka qaadday gobollada waqooyi sanadkii 1988. Markii ay shacabkii deegaannadaas ka barakeen kaddib, dowladduna waxay bilowday inay lumiso xakameynta gacan-ku-haynta gobollada dalka.

Aragtideyda, Israa’iil waxay gacan ka geysatay dardargelinta horumarka jabhadaha intii ay la wareegayeen qaybo dalka ka mid ah. Dagaalladiina waxay ugu dambeyn gudaha u galeen Muqdisho December 31, 1990, taasoo billow u ahayd burburkii guud ee dowladdii dhexe.

Maxaase ka dhashay burburkii dowladnimo?

Soomaaliya ma lahayn wax qorshe iyo diyaargarow ah oo ku saabsan xaaladda ka dhalan karta ridistii Mohamed Siad Barre. Kooxihii la dagaallamay nidaamkiisii ayaa heshiin waayay oo dhexdooda isku jeestay, is-reeb-reebkiina wuxuu u xuub-siibtay colaad qabiil. Odayaal dhaqameed qaarkood ayaa ku hawlanaa badbaadinta wixii dowladnimo ka haray, balse isla markii la ogaaday dadaalladooda, qaar ka mid ah waxgaradkii ayaa lagu xasuuqay guri ay ku shirsanaayeen.

Wixii xigay waxay noqdeen dagaal beeleed baahsan, kaasoo sida aan qabo ay reer Galbeedka iyo Israa’iil si joogto ah u maalgelinayeen si Soomaaliya loogu hayo qas aan dhammaad lahayn, loona hagar-baxo soo bixitaanka dowlad adag.

Markii uu dagaal beeleedkii qaboobay dalkuna uu qaybsamay, dhaqaalihii shisheeyaha waxaa loo weeciyay hoggaamiyeyaashii ka qaybgalay dhismihii dowladdii lagu soo doortay Kenya sanadkii 2004. Waxaan u arkaa in Itoobiya ay howshaas wakiil uga ahayd reer Galbeedka iyo Israa’iil. Waxaana October 10, 2004 madaxweyne loo doortay Abdullahi Yusuf, oo hore u ahaa sarkaal ka tirsan SSDF.

Isla waqtigaas, hoggaamiye kooxeedyadii Muqdisho ayaa helayay taageero dhaqaale iyagoo sii hurinayay qaska iyo xasillooni-darrada ilaa sanadkii 2006.

Sanadkaas 2006, waxaan dooddayda ku taageerayaa in dhaqaale dibadeed uu soo gaaray Midowga Maxkamadaha Islaamiga ah, kuwaasoo la wareegay gacan-ku-haynta Muqdisho iyo labada gobol ee Shabeellaha. Hadafka ugu weyn wuxuu ahaa in jidka loo xaaro ciidamo ballaaran oo Itoobiyaan ah si ay u soo galaan Soomaaliya. Sida ku cad xogteyda, reer Galbeedku waxay gacan siinayeen Itoobiya iyo Maxkamadaha Islaamiga ah labadaba, iyagoo daboolayay danaha Israa’iil.

Midowga Maxkamadaha Islaamiga ah waxay heleen taageero shacab oo ka ballaaran tii ay filayeen kuwii daaha gadaashiisa ka taagnaa, maadaama ay Soomaalidu caddaysay inay ka doorbidayso nidaam ku saleysan shareecada Islaamka maamulladii qabiilka. Waxaan ku doodayaa in Mareykanku uu markaas kaddib labo qeybood u kala jebiyay Maxkamadihii markii uu heshiis la gaaray hoggaankoodii sare. Garab ka mid ah ayaa dowladda ku biiray kaddib doorashadii Jabuuti isagoo helay tiro 250 xildhibaan ah, halka garabkii kalena uu isu rogay kooxda argagixisada ah ee Al-Shabaab.

Waxaan si buuxda ugu qanacsanahay in qorshaha reer Galbeedku uu ahaa in Soomaaliya lagu hayo dagaal joogto ah iyadoo isku mar la taageerayo dowladda Soomaaliya iyo Al-Shabaab labadaba.

Doorka dalka Türkiye ee soo kabashada Soomaaliya

Sanadkii 2011, Recep Tayyip Erdoğan, oo markaas ahaa ra’iisul wasaaraha dalka Türkiye haatanna ah madaxweynaha dalkaas, ayaa qaatay tallaabo taariikhi ah oo indhaha caalamka dib ugu soo jeedisay xaaladda dalka. Waxaa xigay gargaar bini’aadantinimo oo joogto ah, waxaana dalka Türkiye uu gacan ka geystay dib-u-dhiska waddooyinka, isbitaallada, iyo kobcinta dekedda iyo garoonka diyaaradaha. Waxay sidoo kale waxbarasho u fidiyeen arday Soomaaliyeed, iyadoo kumannaan dhallinyaro ah oo wax ku soo bartay Türkiye ay haatan ka hawlgalaan Soomaaliya.

Iskaashiga labada dal wuxuu sidoo kale gaaray tababarka iyo qalabeynta ciidan qaran oo awood leh, iyo inay Soomaaliya ka caawiyaan soo saarista shidaalka iyo kheyraadka kale ee dabiiciga ah.

Markii ay Soomaaliya bilowday inay ka soo kabsato dhibaatooyinkii, waxaan ku doodayaa in Israa’iil, oo markan soo martay dhanka United Arab Emirates, ay olole xooggan ka qaadday Türkiye isla markaana ay si toos ah u taageertay mucaaradka dowladda. Waxaan sidoo kale aaminsanahay in dadaallo la sameeyay lagu doonayay in dib loogu soo nooleeyo colaadihii beelaha, gaar ahaan deegaannada Hiiraan iyo Koonfur Galbeed.

Sida aan u arko, UAE iyo Israa’iil waxay saameyn ku yeesheen qaar ka mid ah dalalka ciidamada ku darsaday howlgalka AUSSOM. Waxaan kaloo qabaa in qaar ka mid ah ciidamadaas, gaar ahaan kuwa Itoobiya, ay garab siinayeen Al-Shabaab. Tani waxaan u arkaa caddayntii ugu horreysay ee muujinaysa maalgelinta Israa’iil ee labada dhinacba.

Waxaan ku doodayaa in Israa’iil oo taageero ka helaysa Mareykanka ay ku guuleysatay xukuumad-rogidda waddamada Ciraaq, Suuriya, Iiraan, iyo Liibiya, balse ay ku fashilantay Iiraan, Soomaaliya, iyo Suudaan. Loolanka diblomaasiyadeed ee u dhexeeya Israa’iil iyo Türkiye, waxaan qabaa in Türkiye ay guul ka soo hoysay dalalka Liibiya, Suudaan, iyo Suuriya. Waxaan sidoo kale aaminsanahay inay Soomaaliyana kaga adkaan doonto.

Walaacaygu kuma koobna intaas oo kaliya, balse wuxuu sidoo kale taabanayaa xukuumadda hadda jirta ee Soomaaliya. Waxaan aaminsanahay in Israa’iil ay saraakiil iyo saameyn ku dhex leedahay hay’adaha amniga iyo maaliyadda dowladda. Sidoo kale, waxaan aaminsanahay inay magaalada Muqdisho ku leedahay xiriiro ganacsi oo leh hoteello iyo shirkado ka hawlgala xerada Halane.

Haddaba maxay dowladda Soomaaliya ka yeeli doontaa arrimahan oo dhan? Waxaan baaritaanka iyo jawaab ka bixinta arrintan u deynayaa dowladda Soomaaliya.

Prof. Isse Sheikh Ali, Bare wax ka dhiga Somali National University.

Sidee u aragtaa warbixintan?

0 votes