Kharashka bani’aadamnimo ee ka dhasha difaaca dhulka iyo deegaanka ayaa Arbacada si weyn diiradda loogu saari doonaa shir-madaxeedka cimilada ee COP31 oo ka dhacaya Turkiga, iyadoo hawl-wadeennadu ku baaqayaan in la xoojiyo ilaalinta dadka ka horyimaadda dano awood leh.
Dooddan ayaa ku soo beegmaysa xilli difaacayaasha dhulka iyo xuquuqda aadanaha ay meelo badan oo dunida ah kala kulmayaan cabsi-gelin, cadaadis iyo rabshado sii kordhaya.
Honduras, oo ku taalla Bartamaha Ameerika, ayaa ka mid ah dalalka ugu khatarta badan ee hawl-wadeennada. Kate Varley iyo sawir-qaade Bram Verbeke ayaa halkaas u safray si ay ula kulmaan dadka weli abaabulaya dadaalladooda inkastoo ay jiraan khataro.
Sanado badan, Yoni Rivas wuxuu si taxaddar leh oo inta badan qarsoodi ah ku noolaa.
Feejignaantiisa joogtada ahi waxay ka dhalatay shaqadiisa difaaca xuquuqda beeraleyda Honduras — olole sababay in marar badan loo diro hanjabaado dil oo la rumaysan karo.
Yoni Rivas ayaa wajahaya hanjabaado dil oo badan oo la rumaysan karo
“Ma aha wax qarsoon in ay jirto istaraatiijiyad lagu khaarajinayo hoggaanka madasha beeraleyda, gaar ahaan aniga,” ayuu nooga sheegay isaga oo jooga beer iskaashi oo ku taalla waqooyiga dalka, taas oo ah meel marka la barbardhigo ammaan ah.
“Waxaa jira qiimaynno muujinaya in khatarta ku lug lahaanshaha difaaca xuquuqda aadanuhu ay tahay 90%.”
Yoni wuxuu wakiil ka yahay beeraleyda yar-yar iyo iskaashatooyinka ku nool Dooxada Aguán, kuwaas oo sheegaya in ay la kulmeen cabsi-gelin, rabshado, barakicin qasab ah iyo dhul-boob ay sameeyeen kooxo dambiilayaal ah oo la sheegay in ay xiriir la leeyihiin dano ganacsi oo awood leh.
Xaaladaha qaarkood, murannadaas waxay ku dhammaadeen dhimasho.
Waxaa la soo wariyay in boqolaal beeraley ah iyo difaacayaasha xuquuqda aadanaha lagu dilay colaadda tan iyo sannadkii 2010, iyadoo inta badan dambiyadaasi aan weli la ciqaabin.
Saliidda timirta Afrika waxay noqotay warshad faa’iido badan leh oo baaxad weyn, taas oo ay maamulaan tiro yar oo ganacsiyo ah
Global Witness, oo ah hay’ad caalami ah oo u dooda xuquuqda aadanaha, ayaa sheegtay in Honduras ay leedahay heerka ugu sarreeya adduunka marka loo eego dilalka qofkiiba ee loo geysto difaacayaasha dhulka iyo deegaanka.
Inkasta oo khatartu jirto, Yoni wuxuu weli ka go’an yahay in uu caddaalad ku raadiyo habab nabadeed.
“Waxaan ognahay in maalin kasta ay dhici karto in nala soo weeraro si dambiyeed,” ayuu yiri. “Hase yeeshee, jacaylku wuu ka xoog badan yahay cabsida.”
Saamaynta ballaarinta timirta Afrika
Xuddunta muranno badan waxaa ku jira dalag loo isticmaalo waxyaabo badan oo maalin kasta la isticmaalo, sida shaambo, shukulaato iyo rootiga la jarjaray.
Dalaggaasi waa saliidda timirta. Honduras, waagii hore waxaa inta badan soo saari jiray beeraley yaryar, kuwaas oo kula dhex beeran jiray dalagyo kala duwan Dooxada Aguán ee bacrinta leh.
Maanta, si kastaba ha ahaatee, saliidda timirta Afrika waa warshad faa’iido badan leh oo baaxad weyn, taas oo ay gacanta ku hayaan tiro yar oo shirkado ganacsi-beereed iyo qoysas saameyn leh.
Iyadoo beero waaweyni ay sii fidayaan, beeraleyda deegaanka iyo iskaashatooyinku waxay sheegayaan in laga saarayo dhul ay qoysaskoodu jiilal badan ka shaqaynayeen.
Isbeddelkan wuxuu daba socday wax-ka-beddel lagu sameeyay sharciga beeraha Honduras sannadkii 1992, kaas oo fududeeyay in kumannaan acre oo dhul ah ay ka wareegaan bulshooyinka ‘campesino’ — oo ah kooxo beeraley yaryar ah — una gudbaan gacanta shirkadaha waaweyn ee warshadaha beeraha.
Ururrada beeraleyda waxay ku andacoodaan in wareejinno badan ay ahaayeen kuwo sharci-darro ah, waxayna sheegayaan in barakicinta iyo dhul-lunsigu weli socdaan.
“Waxay cabsi iyo argagax ku abuurtaa beeraleyda heer qaran,” ayuu yiri Yoni. “Mana oggolaanayso in wax-soo-saarku si deggan uga horumaro beeraha.”
Wendy Castro, ka hortagga luminta dhul-beereedka waxay qoyskeeda u keentay cawaaqib xun.
Waxay isku dubbariddaa Madasha Beeraleyda, waxayna xubin ka tahay iskaashatada beeraha El Chile, oo xubnaheedu sheegayaan in dhulkooda si sharci-darro ah loogu wareejiyay dano ganacsi-beereed intii lagu jiray sagaashamaadkii.
Wendy Castro waxay sheegtay in beeraleydu wajahaan hanjabaado uga imanaya kooxaha dambiilayaasha abaabulan
“Muddo dheer ayaan cambaareynayay barakicinta qasabka ah ee kooxaha dambiilayaasha ay kula kacaan beeraleyda. Taas awgeed, walaalkay waa la dilay, walaashay waa la jirdilay waxaana lagu qasbay inay dibadda u qaxdo, qoyskayga oo dhanna waxaa laga saaray bulshada ay ku noolaayeen.”
“Haddana waa in aan sii wadnaa in aan sheekadeenna sheegno.”
“Waxaan dibadbaxyadeenna iyo hawlaheenna u qabannaa si nabad ah oo sharci waafaqsan,” ayuu yiri Yoni. “Laakiin waxaa si joogto ah noo weerara dowladaha iyo sidoo kale qaab-dhismeedyada dambiilayaasha ee u shaqeeya ilaalinta danaha warshadaha beeraha ee gobolkan Aguán.”
Soosaarayaasha waaweyn ee saliidda timirta Afrika ee Honduras ayaa diiday eedeymahaas. Corporación Dinant, oo ka mid ah shirkadaha saliidda timirta ugu waaweyn dalka, ayaa tiri: “Waxaan si cad u diidnay eedeymaha sheegaya in rabshado loo geystay qof ama bulsho kasta oo ka jirta goobaha aan ka hawlgallo.
“Dinant waxay si joogto ah dhibbane ugu tahay dadaallo si ula kac ah oo isku-duwan loogu faafinayo macluumaad been ah oo ku saabsan shirkadda, iyadoo la doonayo in sumcaddayada la dhaawaco laguna hantiyo dhul si sharci ah noo leh.”
Dagaallada xuquuqda dhulka ee Honduras kuma koobna bannaannada lagu beero timirta.
Sannadkii 2024, u ololeeyihii caanka ahaa ee deegaanka Juan López ayaa toogasho lagu dilay kaddib markii uu ka horyimid macdan laga qodayo birta oo u dhow magaalada Tocoa. Dilkiisa ayaa sababay cambaareyn caalami ah, oo uu ku jiro Pope Francis oo geeriyooday.
Juan López ayaa la toogtay lana dilay sannadkii 2024 kaddib markii uu ka horyimid macdan laga qodayo birta
<p siddeed hawl-wadeen oo kale ayaa in ka badan laba sano xabsi ku jiray kaddib markii ay ka mudaaharaadeen isla mashruucaas macdanta, kaas oo ay ka baqayeen in uu wasakheeyo laba webi oo u adeega bulshooyinkooda: Río Guapinol iyo Río San Pedro. Markii dambe waa la sii daayay iyaga oo aan wax dambi ah lagu helin, balse weli waxay soo sheegaan hanjabaado la xiriira hawlahooda.
“In la sii wado dagaalku waxay ka dhigan tahay in la og yahay in aanan biyo la’aan ku noolaan karin,” ayuu yiri mid ka mid ah dadkii hore loo xiray, José Cedillo. “Mar walba waan sii dagaallami doonnaa — dhammaan bulshada darteed, xitaa kuwa na dhaliila. Xabsiga aadistu ma fududayn. Wax yar ayay argagax lahayd, laakiin Ilaahay ayaa na siiyay awood aan ku sii wadno.”
Javier Maradiaga, oo ah hawl-wadeen kale oo deegaanka ah, ayaa isaguna ballanqaaday in uu sii wadi doono difaaca webiyada taageerayay bulshooyinka ku dhow qarniyo badan, isaga oo qiraya khatarta shakhsiyeed.
“Qoyskaygu waxay ii sheegeen in ay doonayaan in aan ka tago halganka. Waxay ka baqayaan in wax igu dhacaan.”
“Laakiin waxaan ognahay in aanan isdhiibin. Waxaa naga go’an qadiyad caddaalad ah”.
Jose Cedillo iyo xaaskiisa Juan Zuniga
Inversiones Los Pinares, shirkadda ka dambaysa macdanta oksaydhka birta ee muranka dhalisay, ayaa hore ugu difaacday mashruuca iyadoo tilmaantay horumar dhaqaale iyo abuurista shaqooyin.
Shirkaddu kama aysan jawaabin codsiga faallo ee RTÉ. Si kastaba ha ahaatee, waxay sannadkii 2020 u sheegtay wargeyska Guardian in “Inversiones Los Pinares ay tahay shirkad dhab ah oo mas’uul ah, ixtiraamta xuquuqda aadanaha iyo deegaanka, isla markaana u hoggaansanta dhammaan sharciyada, xeerarka iyo heerarka hawlgalka.”
Laga bilaabo Nofeembar 2026, shirkadda iyo qaar ka mid ah madaxdeeda ayaa wajahaya dacwado sharci oo la xiriira dambiyo deegaan oo la sheegay.
Nidaamka sharciga oo ‘loo adeegsanayo hub ka dhan ah difaacayaasha xuquuqda aadanaha’
Cadaadiska lagu hayo bulshooyinka ayaa sii xoogaystay sannadkii la soo dhaafay.
Bishii Juun, dowladda Honduras ee garabka midigta u janjeerta ayaa ansixisay sharci muran dhaliyay oo ay sheegtay in uu ilaalinayo maalgashiga beeraha baaxadda weyn, horumarinta tamarta iyo dalxiiska.
Dadka ka soo horjeeda ayaa ku doodaya in sharcigu waxyeello weyn u geysan karo bulshooyinka miyiga, maadaama uu u fududaynayo mas’uuliyiinta in ay qoysaska ka saaraan dhul ay tobannaan sano degganaayeen kuna beeranayeen.
Sida ay sheegtay Qaramada Midoobay, in ka badan 1,000 ogeysiisyo barakicin ah ayaa horay loo bixiyay, iyadoo bulshooyinka beeraleyda, dadka asaliga ah iyo dadka asal ahaan Afrikaanka ah ay yihiin kuwa ugu daran ee ay saameysay.
Akhri wax dheeraad ah: ‘Baddii wax walba ayay qaadatay’ – bulshooyinka safka hore kaga jira xiisadda cimilada
Dowladda Honduras ayaa hore u sheegtay in ay ka go’an tahay in khilaafaadka dhulka lagu xalliyo tallaabooyin dhammaystiran oo nabadeed. Si kastaba ha ahaatee, hay’adaha caalamiga ah ayaa su’aal geliyay sida buuxda ee ballanqaadyadaas loo fuliyay.
“Tani waa tusaale muujinaya sida nidaamka sharciga loogu adeegsanayo hub ka dhan ah difaacayaasha xuquuqda aadanaha,” ayuu yiri George Redman, agaasimaha dalka ee Trócaire, oo ah hay’ad aan dowli ahayn oo Irish ah oo taageerta ururrada Honduras ee ka shaqeeya xuquuqda dhulka.
“Xaalado badan waxaa ka saaraya ganacsiyada waaweyn, ha ahaadaan macdan, tamar-biyood ama timirta Afrika. Iyadoo ay dowladdu ku lug leedahay, mararka qaarkoodna ay taageerto.”
“Sidaas darteed waxay u dagaallamayaan oo keliya in ay sii joogaan meesha ay ugu yeeraan gurigooda — meesha siisa cuntada ay cunaan iyo biyaha ay cabbaan.”
Waxaan u baahanahay oggolaanshahaaga si aan u soo gelinno nuxurka ciyaaryahankan rte-playerWaxaan u isticmaalnaa rte-player si aan u maamulno nuxur dheeraad ah oo ku kaydin kara cookies qalabkaaga isla markaana ururin kara xog ku saabsan hawlahaaga. Fadlan dib u eeg faahfaahintooda oo aqbal si aad u soo geliso
