Itoobiya iyo Eritrea ayaa jaray xiriirkoodii diblomaasiyadeed, taas oo sii xoojisay cabsi laga qabo in dagaal dib uga qarxa waqooyiga Itoobiya uu dhalin karo qalalaase goboleed oo ballaaran.
Itoobiya ayaa Khamiistii sheegtay inay xiri doonto safaaraddeeda caasimadda Eritrea ee Asmara, waxayna 10 diblomaasi oo Eritrean ah ku amartay inay dalka kaga baxaan 48 saacadood gudahood. Addis Ababa waxay diblomaasiyiinta ku eedeysay hawlo khatar ku ah amniga qaranka.
- Advertisement -
Eritrea ayaa uga jawaabtay inay jarto xiriirka diblomaasiyadeed, iyadoo sheegtay in tallaabada Itoobiya aysan uga tegin wax kale oo doorasho ah marka laga reebo inay qaaddo tallaabooyin la mid ah.
Go’aanka xiriirka diblomaasiyadeed lagu jaray ayaa daba socday qaraxyo xooggan oo habeenkii ka dhacay caasimadda Itoobiya ee Addis Ababa, oo ay ku jiraan qaraxyo laga soo sheegay meel u dhow taliska ciidamada dalka.
Waxa kale oo uu yimid xilli xiriirka labada dal ee deriska ahi uu si weyn hoos ugu dhacay. Addis Ababa waxay Asmara ku eedeysay inay taageerto isbahaysi kooxo hubaysan ah oo la dagaallamaya dowladda Itoobiya, eeddaas oo Eritrea ay si isdaba joog ah u diidday.
Itoobiya waxay sheegtay in 10-ka diblomaasi ee Eritrean-ka ahi ay “khatar toos ah ku yihiin amniga qaranka Itoobiya”, waxayna xaqiijisay in safaaraddeeda Asmara la xiri doono.
Gelinkii dambe ee Khamiistii, Eritrea waxay ku dhawaaqday inay xiriirka diblomaasiyadeed u jartay Itoobiya, iyadoo go’aanka Addis Ababa ku tilmaantay mid “yaab leh”.
“Eritrea ma haysato waddo kale oo aan ahayn inay si la mid ah uga jawaabto oo ay jarto dhammaan xiriirka diblomaasiyadeed ee ay la leedahay Itoobiya,” ayay wasaaradda arrimaha dibadda Eritrea sheegtay, iyadoo ka digtay in tallaabadani ay yeelan doonto “cawaaqib xun”.
Burburka xiriirka diblomaasiyadeed ayaa imanaya iyadoo ciidamada federaalka Itoobiya ay la dagaallamayaan Jabhadda Xoreynta Shacabka Tigray (TPLF) iyo kooxaha xulafada la ah qaybo ka mid ah Tigray, Canfar iyo Amxaaro.
Rabshadaha dib u soo cusboonaaday ayaa ah kuwii ugu halista badnaa tan iyo markii heshiis nabadeed uu soo afjaray dagaalkii ba’naa ee Tigray ee Itoobiya sannadkii 2022. Dhexdhexaadiye ka socday Midowga Afrika ayaa hore u qiyaasay in qiyaastii 600,000 oo qof ay ku dhinteen colaaddii labada sano socotay.
Bishii hore, TPLF waxay ku biirtay lix dhaqdhaqaaq oo kale oo hubaysan, oo ay ka mid tahay maleeshiyada Fano ee ka soo jeedda Amxaaro, si ay u sameeyaan isbahaysi sheegaya in ujeeddadiisu tahay in xukunka laga tuuro dowladda Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed.
Itoobiya waxay ku eedeysay Eritrea inay caawinayso isbahaysigaas.
Taliye ka tirsan maleeshiya taageersan dowladda oo ku lug leh dagaallada Tigray ayaa sidoo kale BBC-da u sheegay in ciidamada Eritrea ay ka qayb qaateen furimaha hore. BBC-du si madax-bannaan uma xaqiijin sheegashadaas.
Hase yeeshee, wareysi naadir ah oo BBC-du qaaday ka hor inta aan xiriirka diblomaasiyadeed la jarin, Wasiirka Warfaafinta Eritrea Yemane Gebremeskel ayaa meesha ka saaray eedeymahaas.
Isagoo la hadlayay BBC Tigrinya, wuxuu sheegay in Xisbiga Barwaaqo ee talada haya ee Itoobiya uu ku eedeynayo dalalka deriska ah dadaal uu ku leexinayo dareenka khilaafaadka gudaha iyo dhibaatooyin kale.
Eritrea iyo Itoobiya waxay isku dhinac ka dagaallameen dagaalkii Tigray ee 2020-2022, markii ciidamada Eritrea ay taageereen ciidamada federaalka Itoobiya ee la dagaallamayay TPLF.
Tan iyo markaas, xiriirkooda ayaa si weyn u xumaaday, gaar ahaan iyadoo Itoobiya ay riixaysay inay si toos ah u hesho marin ay ku gaarto Badda Cas. Asmara waxay Addis Ababa ku eedeysay inay arrintan ka qaadatay mowqif sii kordhaya oo cadaawad leh.
Itoobiya waxay noqotay dal aan bad lahayn sannadkii 1993, markii Eritrea ay xornimada qaadatay, dalkuna uu waayay xeebihiisii.
Abiy ayaa marar badan sheegay in helitaanka badda ay muhiim u tahay danaha dhaqaale iyo amni ee Itoobiya mustaqbalka fog. Eritrea, dhankeeda, waxay ku eedeysay dowladdiisa inay leedahay damac ku wajahan dekedaheeda.
Xiisadda diblomaasiyadeed ee ugu dambeysay ayaa soo baxday saacado yar kaddib markii qaraxyo waaweyn laga maqlay Addis Ababa habeenkii Arbacada, meel u dhow xarunta adeegga sirdoonka Itoobiya.
Ilo xiriir la leh isbahaysiga mucaaradka ayaa Reuters u sheegay in ciidamadoodu ay caasimadda ka fuliyeen duqeymo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ah. Mas’uuliyiinta Itoobiya ma sheegin waxa sababay qaraxyada, mana jiraan warbixinno rasmi ah oo muujinaya khasaare nafeed ama burbur weyn.
Dadka deggan laba goobood oo kala duwan oo Addis Ababa ah ayaa BBC-da u sheegay inay habeenkii maqleen qaraxyo xooggan. Mid ka mid ah dadka deggan agagaarka xarunta sirdoonka ayaa sheegay in qaraxu uu ahaa mid xooggiisu ku filan yahay inuu kiciyo alaarmiyada baabuurta.
Qaraxyadu waxay dhaceen saacado uun kaddib markii Hay’adda Sirdoonka iyo Ammaanka Qaranka Itoobiya ay ku dhawaaqday mamnuucid aan waqti xaddidnayn lahayn oo lagu soo rogay duullimaadyada diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee ka sarreeya Addis Ababa iyo deegaannada ku xeeran. Hay’addu waxay sabab uga dhigtay ilaalinta mas’uuliyiinta sare, kaabayaasha muhiimka ah iyo munaasabadaha dadweynaha.
Dhanka kale, dagaalladu waxay ka sii socdaan waqooyiga Itoobiya.
Ciidamada federaalka iyo dagaalyahannada xulafada la ah ayaa u muuqda inay horumar ka sameeyeen koonfurta Tigray, waxayna ku sii jeedaan caasimadda gobolka, Mekelle. Magaalada Alamata, dhakhtar ayaa BBC-da horraantii toddobaadkan u sheegay in ugu yaraan 52 rayid ah ay ku dhinteen saddex maalmood oo dagaal culus socday.
TPLF waxay sidoo kale dagaallo ka wadaysaa Canfar oo daris la ah, gobol ku yaalla waddada gaadiidka ee muhiimka u ah Itoobiya una sii jeedda Jabuuti iyo badda. Tobannaan kun oo qof ayaa la rumaysan yahay inay halkaas uga barakaceen guryahooda.
Dowladda Itoobiya iyo TPLF ayaa mid walba kan kale ku eedeeyay inuu bilaabay rabshadaha ugu dambeeyay. Maamulka Tigray wuxuu sheegay in ciidamadiisu ay ka jawaabayeen duullaan federaal ah iyo weerarro diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ah, halka Addis Ababa ay sheegtay in dagaalyahannada Tigray ay bilaabeen weerarrada kaddib markii ay la wareegeen garoomo diyaaradeed oo federaalku maamulayay oo ku yaalla Tigray.
Xaqiijin madax-bannaan oo dhacdooyinka ah ayaa weli adag. Saxafiyiintu waxay helitaan xaddidan u leeyihiin goobaha ay saameeyeen colaadaha, halka isgaarsiinta inta badan Tigray ay go’day.
Midowga Afrika ayaa ugu baaqay Itoobiya, Eritrea iyo Masar inay is xakameeyaan oo ay khilaafaadkooda ku xalliyaan diblomaasiyad. Waxa uu ka digay in xiisad kale oo sii kororta ay gobolka xasilloonidiisa wiiqi karto.
Qaramada Midoobay ayaa sidoo kale ka digtay in xaaladda amni ee sii xumaanaysa ay si weyn u carqaladaynayso hawlgallada bini’aadantinimo ee waqooyiga Itoobiya. Afhayeenka Qaramada Midoobay Stéphane Dujarric ayaa sheegay in dhaqdhaqaaqa diyaaradaha aan duuliyaha lahayn iyo duqeymaha cirka ay halis gelinayaan rayidka, kaabayaasha muhiimka ah iyo dadaallada gargaarka, halka amni darrada iyo xiritaanka waddooyinku ay xaddidayaan helitaanka gargaarka bini’aadantinimo.
Qaramada Midoobay waxay dhammaan dhinacyada ugu baaqday inay xaqiijiyaan marin ammaan ah oo aan xannibaad lahayn oo loo helo dadka u baahan gargaar.
