Muqdisho (AX) — Dagaallo dib uga soo cusboonaaday Baydhabo ayaa sii xoojinaya xaaladda bani’aadamnimo ee Soomaaliya, taas oo ku kalliftay Qaramada Midoobay inay dalbato in si degdeg ah loo joojiyo colaadda sii kordheysa isla markaana dib loo xoojiyo ilaalinta rayidka.
George Conway, isku-duwaha Qaramada Midoobay ee Soomaaliya u qaabilsan arrimaha degganaanshaha iyo bani’aadamnimo, ayaa Khamiistii sheegay in isku dhacyada ka socda caasimadda Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ay culays gaar ah saarayaan qoysaska barakacayaasha ah, haweenka, carruurta, waayeelka iyo dadka naafada ah.
- Advertisement -
“Waxaan si weyn uga walaacsanahay rabshadaha sii kordhaya ee ka socda Baydhabo, Koonfur Galbeed, kuwaas oo khasaare culus geysanaya xilli baahiyaha bani’aadamnimo ay aad u sarreeyaan,” ayuu Conway ku yiri bayaan.
Wuxuu ugu baaqay dhammaan dhinacyada inay is xakameeyaan, ilaaliyaan rayidka iyo goobaha rayidka, isla markaana hubiyaan in hay’adaha gargaarka bani’aadamnimo ay si ammaan ah oo aan caqabad lahayn u gaari karaan dadka u baahan.
“Ilaalinta rayidka waa inay ahaataa mudnaanta koowaad. Waxaan ugu baaqayaa dhammaan dhinacyada inay isla markiiba yareeyaan xiisadda, muujiyaan is-xakameynta ugu badan, ayna qaadaan dhammaan tallaabooyinka lagama maarmaanka ah si looga hortago rabshado dheeraad ah loona ilaaliyo rayidka waxyeellada,” ayuu Conway yiri.
Codsigan ayaa daba socda dagaallo isdaba joog ah oo Baydhabo ka dhacay tan iyo Agoosto.
Dhakhaatiirta Aan Xuduudda Lahayn (MSF) ayaa sheegtay in isku dhacyadii dhacay Sebteembar 28 ay dileen ugu yaraan saddex qof, halka 69 qof oo dhaawac ah, oo ay ku jiraan shan carruur ah, loo qaaday Isbitaalka Gobolka Bay. Hay’addu waxay sheegtay in xarun caafimaad si ba’an loo waxyeelleeyay, gaari ambalaas ahna la bililiqeystay, isla markaana la dilay shaqaale caafimaad.
UNICEF ayaa markii dambe sheegtay in carruur la dilay lana dhaawacay, isla markaana xarun caafimaad ay waxyeello gaartay, hase yeeshee ma aysan shaacin tirada khasaaraha.
Conway wuxuu sheegay in amni darrada sii socota ay qoysas dheeraad ah ka qaxinayso guryahooda, iyadoo sidoo kale carqaladeynaysa helitaanka daryeel caafimaad, gargaar cunto iyo adeegyo kale oo muhiim ah.
“Isbitaallada, xarumaha caafimaadka, iskuullada iyo kaabeyaasha kale ee rayidka waa in mar walba la ixtiraamaa lana ilaaliyaa,” ayuu yiri, isagoo intaa ku daray in weerarrada lagu qaado goobaha caafimaadka ay mamnuuc yihiin sida uu dhigayo sharciga caalamiga ah ee bani’aadamnimo.
Isku dhacyadu waxay imanayaan xilli Baydhabo ay wajahayso qaar ka mid ah xaaladaha sugnaanta cuntada ee Soomaaliya ugu halista badan.
Qiimeyntii ugu dambeysay ee Kala Saarista Marxaladaha Sugnaanta Cuntada ee Isku-dhafan ayaa qiyaastay in ku dhowaad 26,000 oo barakacayaal gudaha ah oo ku sugan Baydhabo ay wajihi karaan gaajo masiibo ah inta u dhexeysa Oktoobar iyo Diseembar. Xaaladda ugu xun ee ay ku jiraan fatahaado daran, barakac dheeraad ah iyo hoos u dhac ku yimaada gargaarka bani’aadamnimo, bulshooyinkaas waxay wajihi karaan khatarta macaluul.
Guud ahaan dalka, qiyaastii 5.4 milyan oo qof ayaa la saadaalinayaa inay la kulmaan gaajo heer qalalaase ah ama ka sii daran saddexda bilood ee ugu dambeeya 2026, oo ay ku jiraan ku dhowaad 1.5 milyan oo qof oo wajahaya heerar xaalad degdeg ah. Qiyaastii 1.92 milyan oo carruur ah oo ka yar 5 sano ayaa la filayaa inay u baahdaan daaweyn nafaqo-darro ba’an inta u dhexeysa Luulyo 2026 iyo Juun 2027.
Baydhabo waxay sannado badan ahayd mid ka mid ah xarumaha ugu waaweyn Soomaaliya ee ay ku nool yihiin barakacayaasha gudaha, oo ay ku jiraan qoysas ka soo qaxay colaadaha iyo abaaraha soo noqnoqda ee ka jira qaybaha kale ee koonfurta Soomaaliya.
Xaaladuhu waxay sii xumaan karaan xilliga roobabka Deyrta ee Oktoobar ilaa Diseembar.
Hay’adda Cuntada iyo Beeraha ee Qaramada Midoobay (FAO) ayaa ka digtay in xaaladaha El Niño ee sii xoogeysanaya ay keeni karaan roobab ka sarreeya heerka caadiga ah qaybo badan oo ka mid ah bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya. Deegaannada qaarkood, suuragalnimada xaalado ka qoyaan badan caadiga ayaa gaareysa ilaa 90%. Fatahaado daran waxay sababi karaan barakac dheeraad ah waxayna adkeyn karaan helitaanka cunto, daryeel caafimaad iyo gargaar bani’aadamnimo.
Conway wuxuu sheegay in hay’adaha gargaarka bani’aadamnimo ay weli ka go’an tahay taageeridda bulshooyinka nugul, balse wuxuu ka digay in dagaallada socda ay carqaladeyn karaan shaqadooda.
“Waxaan ugu baaqayaa dhammaan dhinacyada inay xaqiijiyaan badbaadada iyo ammaanka shaqaalaha gargaarka bani’aadamnimo iyo hantida gargaarka, isla markaana fududeeyaan marin bani’aadamnimo oo ammaan ah, degdeg ah oo aan caqabad lahayn guud ahaan Baydhabo,” ayuu yiri.
Rabshadihii ugu dambeeyay ayaa qayb ka ah khilaaf siyaasadeed iyo mid militari oo bilo socday kana jira Koonfur Galbeed, kaas oo ay ku lug leeyihiin ciidamada federaalka iyo kuwa gobolka, iyo sidoo kale dagaalyahanno daacad u ah madaxweynihii hore ee gobolka, Cabdicasiis Xasan Maxamed Laftagareen.
Mas’uuliyiinta federaalka iyo kuwa hadda ka taliya Koonfur Galbeed ayaa ku eedeeyay ciidamada la safan Laftagareen inay la shaqeynayaan al-Shabab. Kooxdiisa ayaa diiddan eedeyntaas, waxayna sheegtay inay u dagaallamayso soo celinta waxa ay u aragto maamulka sharciga ah ee gobolka.
Sheegashooyinka iska soo horjeeda si madax-bannaan looma xaqiijin.
