Jabuuti waxa cadaadis ku haya laba qalalaase oo amni oo si degdeg ah u sii xoogaysanaya: colaad dib uga soo cusboonaatay waqooyiga Itoobiya oo dhanka galbeed ah iyo xiisado ciidan oo sii kordhaya oo ka jira Yemen, meel u dhow Marinka Bab el-Mandeb oo dhanka bari ah. Isku darkoodu waxa uu halis gelinayaa isku dheelitirka juqraafi-siyaasadeed ee Geeska Afrika, wuxuuna daaha ka qaadayaa khataraha ka dhasha goobta istaraatiijiga ah ee Jabuuti.
Tobannaan sano, goobtaasi waxay dhaqaajisay dhaqaalaha Jabuuti. Meesha ay ku taalla ee u dhexaysa Afrika iyo Jasiiradda Carabta ayaa soo jiidatay dekedo, ganacsi iyo saldhigyo ciidan oo shisheeye. Hase yeeshee, isla juqraafiyaddaas ayaa hadda dalka ka dhigaysa mid si aan caadi ahayn u nugul.
- Advertisement -
Itoobiya: Khatarta Dagaal Goboleed
Rabshadaha dib uga soo cusboonaaday waqooyiga Itoobiya ayaa tijaabinaya nabaddii jilicsanayd ee uu abuuray Heshiiskii Pretoria ee Noofambar 2022. Iska horimaadyada ay ku lug leeyihiin ciidamada federaalka, kooxaha hubaysan ee Tigrayga iyo kooxo kale oo fallaago ah ayaa dib u soo nooleeyay cabsi laga qabo dagaal kale oo wax burburiya.
Isla waqtigaas, xiriirka Itoobiya iyo Eritrea ayaa si weyn u xumaaday. 9-kii Oktoobar, Addis Ababa waxay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ku eedeysay Asmara inay ku xadgudubtay dhul iyo inay taageerto kooxo hubaysan. Eritrea way diidday eedeymahaas.
Xuddunta khilaafkan waxa ku jirta dadaalka muddada dheer ee Itoobiya ay ugu jirto inay hesho marin lagu kalsoonaan karo oo ay ku gaarto Badda Cas. Dal aan bad lahayn, ujeeddadaasi waxay leedahay muhiimad dhaqaale oo cad. Laakiin isku day kasta oo lagu beddelo xuduudaha caalamku aqoonsan yahay iyadoo la adeegsanayo awood ciidan wuxuu xasillooni darro gelin karaa gobolka ballaaran.
Saameynta suuragalka ahi waxay aad uga gudubtaa Itoobiya iyo Eritrea. Masar, oo weli ka walaacsan Biyo-xidheenka Weyn ee Itoobiya iyo saameyntiisa amniga biyaha webiga Niil, waxay xoojisay xiriirka ay la leedahay Eritrea iyo Soomaaliya. Suudaan waxay wadaagtaa qaar ka mid ah walaacyadaas istaraatiijiga ah, inkastoo dagaalkeeda sokeeye uu xaddiday awooddeeda ay faragelin ciidan uga samayn karto meel ka baxsan xuduudaheeda.
Isku-duwid diblomaasiyadeed oo dhow oo u dhexaysa Masar, Eritrea, Suudaan iyo Soomaaliya waxay xoojin kartaa dareenka Itoobiya ee ah in la hareereeyay. Xiriirradani qasab ma aha inay noqdaan isbahaysi ciidan oo rasmi ah, balse waxay kordhinayaan suurtagalnimada qalad xisaabeed iyo xaalad si degdeg ah u sii xumaanaysa.
Jabuuti, oo barwaaqadeeda dhaqaale ay si weyn ugu tiirsan tahay ganacsiga ay la leedahay Itoobiya, dagaal goboleed wuxuu u yeelan lahaa cawaaqib xun.
Bab el-Mandeb: Hanjabaadda Ka Timaadda Dhinaca Kale ee Marinka
Dhinaca kale ee biyaha cidhiidhiga ah ee kala saara Jabuuti iyo Yemen, iska horimaad kale ayaa abuuraya heer kale oo khatar ah.
Xuutiyiinta xulafada la ah Iiraan waxay haystaan gantaallo, diyaarado aan duuliye lahayn oo hubaysan iyo awoodaha dagaalka badda, kuwaas oo carqaladayn kara maraakiibta ganacsiga isla markaana hanjabaad u keeni kara xarumaha milatari ee ka baxsan xeebaha Yemen.
Dhaqdhaqaaqyada milatari ee ka socda xeebaha galbeed ee Yemen, gaar ahaan agagaarka Mokha, Dhubab iyo Jasiiradda Mayyun, waxay muujinayaan muhiimadda istaraatiijiga ah ee Bab el-Mandeb, oo ah marin muhiim u ah ganacsiga caalamka.
Jabuuti waxay martigelisaa saldhigyo milatari oo Maraykan, Faransiis, Shiine, Jabaaniis iyo Talyaani ah. Saldhigyadani waxay dalka u keenaan faa’iidooyin dhaqaale iyo amni oo waaweyn, balse waxay sidoo kale ka dhigaan mid aad u soo gaadha haddii dagaalku ku fido gobolka.
Hadda ma jiro caddeyn sugan oo muujinaysa in Xuutiyiintu isku diyaarinayaan weerar dhow oo ka dhan ah Jabuuti. Si kastaba ha ahaatee, u dhowaanshaha dalka ee colaadda iyo isku-ururka xarumaha milatari ee shisheeye waxay u baahan yihiin feejignaan sare.
Dhaqaale Ka Nugul Laba Jiho
Hannaanka dhaqaale ee Jabuuti wuxuu inta badan ku tiirsan yahay dekedaheeda, marinnada gaadiidka iyo adeegyada saadka ee u adeega Itoobiya. Carqalad kasta oo daba dheeraata oo ku timaadda tareenka ama shabakadda waddooyinka Addis Ababa–Jabuuti waxay saamayn ku yeelanaysaa dakhliga dekedaha, shaqooyinka iyo maaliyadda dowladda.
Isla waqtigaas, xasillooni darrada ka jirta agagaarka Bab el-Mandeb waxay kor u qaadi kartaa lacagaha caymiska badda, kharashaadka maraakiibta iyo qiimaha waxyaabaha la soo dejiyo. Sidaas darteed, Jabuuti waxay wajihi kartaa isku-dar waxyeello leh oo ah hoos u dhac ku yimaadda dakhliga saadka iyo badeecooyinka daruuriga ah oo qaali noqda. Ku tiirsanaanteeda Itoobiya ee korontada, biyaha la soo dejiyo iyo sahayda beeraha ayaa culayska sii kordhinaysa.
Dhibaato Bani’aadamnimo oo Laba Jiho ah
Khataruhu kuma eka oo keliya amniga iyo carqaladaynta dhaqaalaha. Jabuuti waxay sidoo kale wajihi kartaa xaalad bani’aadamnimo oo daran.
Dalku wuxuu hore u hoy u siiyay qaxooti iyo magangelyo-doon ka soo cararaya colaadaha ka jira Yemen, Soomaaliya iyo Itoobiya oo deris ah. Tan iyo 2015, qaxooti Yemeni ah ayaa soo gaarayay Jabuuti, iyadoo qaar badan ay degeen xarunta Markazi ee u dhow Obock.
Sida ay sheegayaan tirokoobyo loo nisbeeyay UNHCR oo ku jiray warbixintii asalka ahayd, qiyaastii 2,935 qof ayaa Yemen ka yimid siddeed maalmood oo isku xigay, kuwaas oo ku dhammaaday 17-kii Sebtembar 2026. Qiyaastii 60 boqolkiiba waxay ahaayeen haween iyo carruur.
Dagaal dheeraad ah oo ka dhaca xeebaha galbeed ee Yemen wuxuu dad badan ka soo gudbin karaa Bab el-Mandeb.
Dhanka kale, rabshadaha dib uga soo cusboonaada waqooyiga Itoobiya—gaar ahaan gobolka deriska ah ee Canfarta—waxay dadka barakacay ku riixi karaan dhinaca xuduudda galbeed ee Jabuuti.
Imaatinka dad ka kala imanaya labada jiho isku mar wuxuu culays weyn saari lahaa sahayda biyaha ee xaddidan, xarumaha caafimaadka, hawlgallada gargaarka bani’aadamnimo iyo maaliyadda dadweynaha.
Jabuuti waxay si degdeg ah ugu baahan tahay taageero bani’aadamnimo oo caalami ah oo xooggan iyo qorsheyn faahfaahsan oo xaaladaha degdegga ah.
Baaqyada Caalamiga ah ee Is-xakamaynta
Maraykanka, Midowga Yurub, Qaramada Midoobay iyo Midowga Afrika ayaa dhammaantood walaac ka muujiyay xiisadaha sii xumaanaya ee gobolka. Waxay ku baaqeen is-xakamayn, ixtiraamka madaxbannaanida, ilaalinta rayidka iyo dib loogu noqdo wada-hadalka.
Baaqyadani waxay ka tarjumayaan cabsi wadajir ah oo ah in xasillooni darrada gudaha Itoobiya, oo ay weheliso xiriirkeeda sii xumaanaya ee dalalka deriska ah, ay isu beddeli karto colaad ballaaran oo cawaaqibkeedu gaari doono meel aad uga fog xuduudaheeda.
Jabuuti Waa Inaysan Noqon Dhibbane Aan Toos Uga Qayb Qaadan Colaadda
Jabuuti waxay hadda wajahayaa caqabad istaraatiiji ah oo baaxad aan caadi ahayn leh.
Dhanka galbeed, qalalaasaha Itoobiya ka jira wuxuu hanjabayaa saaxiibkeeda dhaqaale ee ugu muhiimsan. Dhanka bari, milatariyeynta Bab el-Mandeb waxay halis gelinaysaa tiirarka badda ee dhaqaalihiisa—iyo suurtagal ahaan ammaanka qaranka.
Suurtagalnimada qulqulka qaxootiga ee labada jiho ka imanaya ayaa xaaladda ka dhigaysa mid weli ka sii nugul.
Jabuuti waa inay xoojisaa diblomaasiyadda ka hortagga ah, taageertaa dadaallada dhexdhexaadinta ee gobolka, sugtaa kaabeyaasha muhiimka ah, ballaarisaa saldhiggeeda dhaqaale, isla markaana isu diyaarisaa xaaladaha degdegga ah ee bani’aadamnimo.
Waxa ugu muhiimsan, waa inay ilaalisaa madaxbannaanideeda kana fogaataa in lagu dhex jiido colaadaha u dhexeeya quwadaha waaweyn ee gobolka iyo kuwa caalamiga ah.
Iyadoo u dhexaysa dubbaha Itoobiya iyo birta Bab el-Mandeb, Jabuuti ma awooddo inay noqoto dhibbane aan toos uga qayb qaadan dagaallo aysan billowgin isla markaana aysan xakamayn karin.
