Wasiirrada caafimaadka Afrika ayaa diiday in si baahsan loo xiro xuduudaha, iyadoo faafitaanka Ebola ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo uu sii fidayo. Waxay taa beddelkeeda ku heshiiyeen in xuduudaha la furnaado iyadoo la xoojinayo kormeerka iyo isku-duwidda. Faafitaanku wuxuu sababay in ka badan 10,000 xaaladood oo la xaqiijiyay iyo ku dhowaad 5,000 dhimasho ah.
Go’aanka ayaa yimid kaddib kulan degdeg ah oo khadka internetka lagu qabtay, kaas oo ay soo qabanqaabisay Xarunta Afrika ee Xakamaynta iyo Kahortagga Cudurrada (Africa CDC). In ka badan 40 wasiir caafimaad ayaa ka qaybgalay wadahadallada lagu xakamaynayo faafitaanka, kaas oo ay sabab u tahay nooca fayraska Ebola ee Bundibugyo.
- Advertisement -
Sida ku cad heshiiska, dalalku waxay xoojin doonaan nidaamyadooda caafimaad, isku dubbaridi doonaan dadaallada wax-ka-qabashada, waxayna si dhow ula socon doonaan isu-socodka xuduudaha. Istaraatiijiyaddu waxay mudnaanta siinaysaa feejignaan dheeraad ah halkii laga qaadi lahaa xannibaado ballaaran oo lagu sameeyo isu-socodka.
Agaasimaha Guud ee Africa CDC Jean Kaseya ayaa sheegay in qaaraddu aysan horumar ku filan ka samayn la-dagaallanka faafitaanka, kaas oo hay’addu sheegtay in heerka dhimashadiisu yahay 48.5%.
“Waxaan hor istaagay in ka badan 40 wasiir oo Afrikaan ah, waxaanan sheegay waxa xogtu noo sheegaysaa: Ilaa hadda ma guulaysanayno,” ayuu yiri Kaseya.
“Si wadajir ah, waxaan ugu heshiinnay inaan dal kasta diyaarino, isku dubbaridno tallaabooyinka xuduudaheenna, isla markaana xuduudaha furnaadaan iyadoo si dhow loola socdo. Wada-hawlgalayaashayadu waxay taageerayaan qorshaha Afrika.”
Kaseya ayaa sheegay in shantii bilood ee la soo dhaafay ay dhibaatadu ka soo gudubtay xaalad degdeg ah oo qaran una gudubtay khatar caafimaad oo qaaradeed. Amni-darro, xaalado bani’aadantinimo oo degdeg ah iyo dhaqaale-yari ayaa adkeeyay dadaallada lagu joojinayo gudbinta cudurka.
Wasiirka Caafimaadka Uganda Chris Baryomunsi ayaa sheegay in waayo-aragnimada dalkiisu muujisay qiimaha ay leedahay in caabuqyada goor hore la ogaado oo si go’aan leh looga jawaabo.
Ururka Caafimaadka Adduunka ayaa Uganda ku dhawaaqay inay ka xorowday Ebola bishii Agoosto, kaddib markii dalka laga diiwaangeliyay 20 xaaladood oo la xaqiijiyay tan iyo markii faafitaanka lagu dhawaaqay bishii May.
Africa CDC waxay 10 dal oo dheeraad ah ku dartay kuwa khatarta ku jira: Rwanda, Kenya, Tansaaniya, Angola, Burundi, Jamhuuriyadda Afrikada Dhexe, Jamhuuriyadda Congo, Itoobiya, Koonfurta Suudaan iyo Zambia.
Faafitaanku wuxuu hadda dhaafay 10,170 xaaladood oo la xaqiijiyay, taasoo ka dhigaysa kii labaad ee ugu weynaa faafitaannada Ebola ee abid la diiwaangeliyo. Khubaro qaarkood ayaa ka cabsi qaba in ugu dambayn uu dhaafi karo faafitaankii Galbeedka Afrika ee 2014-2016, kaas oo ku dhacay qiyaastii 28,000 qof, in ka badan 11,000-na ay dhinteen.
Cilmi-baarayaashu waxay ku kala aragti duwan yihiin in faafitaanka hadda socda uu gaari doono heerarkaas, balse waxay isku raacsan yihiin in suurtagalnimada uu cudurku dalal kale ugu faafo ay sii kordhayso haddii aan gudbinta cudurka ee DRC la xakamayn.
DRC waxay toddobaad kasta diiwaangelinaysaa inta u dhaxaysa 400 iyo 500 caabuq oo cusub oo la xaqiijiyay, tirada toddobaadlaha ahna guud ahaan way degganayd.
Dr. Boghuma Titanji, oo ku takhasustay cudurrada faafa kana tirsan Jaamacadda Emory, ayaa sheegtay in tirooyinku aysan bixinayn wax kalsooni badan: Xaaladuhu si xawli ah uma kordhayaan, balse sidoo kale ma hoos u dhacayaan.
Raad-raaca dadka ay bukaannadu la xiriireen iyo kasbashada kalsoonida bulshooyinka uu cudurku saameeyay ayaa weli ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn ee wax-ka-qabashada. Meelo ka mid ah, shaqaalaha caafimaadku waxay waqti badan ku bixiyeen qancinta dadka deegaanka si ay ula shaqeeyaan, halkii ay daryeel caafimaad siin lahaayeen.
In ka yar rubuc ka mid ah xaaladaha cusub ayaa lala xiriiriyay dad hore loo aqoonsaday inay xiriir la sameeyeen bukaannada qaba caabuqa. Habkaasi wuxuu muujinayaa in silsilado badan oo gudbin ah aan weli la ogaan.
Faransiiska, Kenya, Nigeria iyo Uganda ayaa sidoo kale diiwaangeliyay xaalado la xiriira faafitaanka, iyadoo qiyaastii 30 caabuq oo la xaqiijiyay laga soo sheegay meel ka baxsan DRC.
Justin Lessler, oo ah cilmi-baare ka tirsan Jaamacadda North Carolina kuna takhasusay faafitaannada cudurrada faafa, ayaa sheegay in khatarta degdegga ah ee Mareykanka ay weli aad u hooseyso. Hase yeeshee, wuxuu ka digay in dalalka leh nidaamyo caafimaad oo jilicsan ay ku adkaan karto inay xakameeyaan caabuqyada dibadda laga keeno.
Koonfurta Suudaan waxaa loo arkaa inay si gaar ah ugu nugushahay sababo la xiriira colaadda iyo cadaadiska bani’aadantinimo ee ka jira.
Ebola wuxuu ku gudbaa taabasho toos ah oo lala yeesho dheecaannada jirka ee dadka qaba caabuqa, oo ay ka mid yihiin dhiigga, matagga iyo shahwada. Joojinta fayrasku waxay ku xiran tahay karantiilidda bukaannada, raad-raaca dadka ay la xiriireen iyo joogteynta tallaabooyin adag oo looga hortagayo caabuqa.
Wax-ka-qabadka waxaa adkeeyay xaqiiqda ah in faafitaanka uu sababay fayraska Bundibugyo, oo ah nooc xiriir la leh balse ka duwan fayraska Ebola ee sababay inta badan faafitaannadii hore.
Qalabkii hore ee lagu baari jiray cudurka waxaa inta badan loogu talagalay in lagu aqoonsado fayraska Ebola ee caadiga ah, taasoo gaabis gelisay ogaanshaha nooca sababay faafitaanka hadda socda. Inkastoo mas’uuliyiintu ay faafitaanka ku dhawaaqeen bishii May, caddaymaha caafimaadku waxay muujinayaan in gudbintu ay bilo ka hor bilaabatay.
Colaadaha hubaysan, kaabayaasha caafimaad ee jilicsan, kalsooni-darrada bulshooyinka, wararka khaldan iyo dhimista gargaarka caalamiga ah ayaa sii kordhiyay dhibaatooyinka horyaalla shaqaalaha wax-ka-qabashada.
Katie Thomas-Canfield, oo ah agaasimaha wax-ka-qabashada Ebola ee Guddiga Caalamiga ah ee Samatabbixinta, ayaa sheegtay in xiriir joogto ah oo lala yeesho bulshooyinka uu cudurku saameeyay uu muhiim u yahay in la carqaladeeyo silsiladaha gudbinta.
Dr. Wendy Armstrong, oo ah madaxweynaha Ururka Cudurrada Faafa ee Mareykanka, ayaa sheegtay in faafitaanku weli ka fog yahay in la xakameeyo, isla markaana uu ka sii dari karo.
Khubaradu waxay filayaan in gudbintu sii socoto illaa dhammaadka sannadka, inkastoo horumarinta tallaalku rajo keeni karto sannadka 2027. Dhowr tallaal oo musharrax ah ayaa lagu tijaabinayaa nooca Bundibugyo, Titanji-na waxay sheegtay inay rajo ka qabto in tallaal wax-ku-ool ah la heli karo 12-ka bilood ee soo socda.
Cilmi-baarayaashu waxay sidoo kale dib u eegayaan saadaashooda si ay u go’aamiyaan sida uu faafitaanku u horumari karo.
Bishii May, Xarumaha Xakamaynta iyo Kahortagga Cudurrada ee Mareykanka (CDC) ayaa soo saaray xaalado ay kombiyuutarro sameeyeen, kuwaas oo saadaaliyay in caabuqyadu saddex bilood gudahood gaari karaan inta u dhaxaysa 10,000 iyo in ka badan 20,000. Hay’addu waxay cusboonaysiinaysaa saadaashaas, balse waxay diiday inay u oggolaato The Associated Press (AP) inay la hadasho saynisyahannada si looga wada hadlo isbeddelladii ugu dambeeyay.
Alessandro Vespignani, oo ah khabiir saadaaliya faafitaanka cudurrada kana tirsan Jaamacadda Northeastern, ayaa sheegay in tirada caabuqyada toddobaadlaha ahi aysan hoos ugu dhicin heer muujinaya horumar macno leh.
Wuxuu sheegay inaan weli la arag nooca “hoos-u-dhaca tirada xaaladaha toddobaad kasta ee aan u baahan nahay si aan u aragno iftiinka dhammaadka tunnelka.”
