Maamulka Madaxweynaha Maraykanka Donald Trump ayaa cunaqabatayn ku soo rogay Maxkamadda Dambiyada Caalamiga ah, isagoo sii xoojinaya iska horimaadkiisa muddada dheer la lahaa maxkamadda, saacado uun kadib markii mid ka mid ah garsoorayaasheedii hore la guddoonsiiyay Abaalmarinta Nabadda ee Nobel.
Maxkamaddu waxay tallaabadan ku cambaaraysay inay tahay “weerar lagu qaaday sarreynta sharciga iyo aasaaska nidaamka sharci ee caalamiga ah” waxayna 125-ka dal ee xubnaha ka ah ugu baaqday inay jawaab ka bixiyaan.
- Advertisement -
“Maxkamaddu kaligeed ma istaagi karto. Mustaqbalkeedu hadda wuxuu sidoo kale ku jiraa gacmaha dalalkii aas-aasay,” ayay ICC ku sheegtay bayaan.
“Tani ma aha oo keliya difaaca hal hay’ad, balse waa ilaalinta nidaamka caalamiga ah ee ku dhisan sarreynta sharciga,” ayay ku dartay.
Maamulka Trump ayaa maxkamadda ka soo horjeeday sannado badan. ICC oo la aasaasay 2002, waxay dacweysaa dambiyada dagaalka, dambiyada ka dhanka ah aadanaha iyo xasuuqa, waxayna hore ula kulantay cunaqabatayn Maraykan ah oo lagu beegsaday dacwad-oogayaasheeda iyo garsoorayaasheeda.
Tallaabooyinka ugu dambeeyay ayaa si weyn uga fog kuwii hore, maadaama ay suuragal tahay in lagu ciqaabo shirkadaha adeegyada siiya maxkamadda, waxayna ka dhigan yihiin weerar aan hore loo arag oo lagu qaaday hay’ad lagu aasaasay heshiis caalami ah.
Maraykanku wuxuu saxiixay Xeerka Rome ee lagu aasaasay ICC, balse waligiis ma ansixin.
Xoghayaha Arrimaha Dibadda Marco Rubio ayaa sheegay in Maraykanku ‘mamnuuci doono macaamilada lala sameeyo maxkamaddan sharci-darrada ah’
“Madaxweyne Trump marnaba ma oggolaan doono in Maxkamadda Dambiyada Caalamiga ahi dacweyso muwaadiniinta Maraykanka,” ayuu Xoghayaha Arrimaha Dibadda Marco Rubio ku yiri bayaan ay Reuters markii hore daabacday.
“Taasi waa sababta maanta Maraykanku cunaqabatayn ugu soo rogayo Maxkamadda Dambiyada Caalamiga ah,” ayuu yiri.
“Waxaan mamnuuci doonnaa macaamilada lala sameeyo maxkamaddan sharci-darrada ah, annagoo jarayna khayraadkeeda isla markaana curyaaminayna awooddeeda hawlgal.”
Wasaaradda Maaliyadda Maraykanka ayaa sheegtay in cunaqabatayntu ku bilaaban doonto muddo lix bilood ah oo dabacsanaan ah, ayna ku jiri doonaan ka-dhaafitaanno oggolaanaya macaamillo qaarkood oo la xiriira isgaarsiinta, software-ka, lacagaha hawlgabka iyo arrimaha la xiriira dadka xiran.
Mr Rubio ayaa sheegay in tallaabooyinka loo dejiyay si maxkamadda iyo dalalka xubnaha ka ahba loo siiyo waqti ay kaga jawaabaan walaacyada Washington. Wuxuu intaas ku daray in cunaqabataynta wax laga beddeli karo haddii aan wax laga qaban dalabaadkaas.
Washington ayaa ICC ku dhaleeceysay amarro xarig oo loo soo saaray saraakiil Israa’iili ah, oo uu ku jiro Ra’iisul Wasaare Benjamin Netanyahu, iyo sidoo kale baaritaankeeda ku saabsan hab-dhaqanka askarta Maraykanka ee Afgaanistaan, kaas oo ay maxkamaddu sheegtay in “mudnaantiisa hoos loo dhigay”.
Bayaan uu soo saaray, Mr Rubio wuxuu tixraacay baaqyo ay khubaro dibadeed ku dalbanayeen in ICC ay dacweyso xubnaha ciidamada Maraykanka, wakiillada ilaalada xuduudaha iyo hoggaamiyeyaasha la doortay.
Mas’uuliyiinta ICC ma qaadin tallaabooyin ku wajahan dacwadeyn noocaas ah.
“Cunaqabataynta waxaa loogu talagalay inay wiiqdo sarreynta sharciga ee caalamka iyo shaqada ay qabanayso hay’ad garsoor oo madaxbannaan,” ayay ku tiri Reuters Ku-xigeenka Dacwad-oogaha ICC Nazhat Shameem Khan.
“Shaqadeennu way sii socon doontaa dhammaan xaaladahayaga, baaritaannadayada iyo dacwadahayaga,” ayay ku dartay.
Madaxa siyaasadda arrimaha dibadda ee Midowga Yurub Kaja Kallas ayaa baraha bulshada ku sheegtay in muddada lixda bilood ah ay “bixinayso fursad wada-hadal”, iyadoo ka digtay in ururku “haysto ikhtiyaarro uu ku xaqiijin karo in (ICC) ay sii waddo shaqadeeda muhiimka ah”.
Wasiirka arrimaha dibadda Belgium ayaa ku baaqay in la dhaqaajiyo xeerka Midowga Yurub ee xannibaadda, si maxkamadda looga ilaaliyo saameynta cunaqabataynta.
ICC waxay soo saartay amarro xarig oo ka dhan ah in ka badan 70 qof, oo ay ku jiraan hoggaamiyeyaasha dunida iyo shakhsiyaad caan ah oo ku lug lahaa colaadaha waaweyn ee caalamka.
Marka laga soo tago Mr Netanyahu, maxkamaddu waxay doonaysaa in la soo xiro xubno ka tirsan Xamaas.
Dadka kale ee lagu beegsaday amaradeeda xarig waxaa ka mid ah Madaxweynaha Ruushka Vladimir Putin, Madaxweynihii hore ee Suudaan Omar al-Bashir iyo hoggaamiyihii hore ee Liibiya Muammar Gaddafi.
Eedeymihii loo haystay Madaxweynaha Kenya William Ruto iyo Madaxweynihii hore ee Kenya Uhuru Kenyatta waa laga noqday.
Tallaabadan ayaa timid kadib markii Abaalmarinta Nobel la guddoonsiiyay garsoorihii hore ee ICC Navi Pillay
Inkasta oo Maraykanku dalalka ku boorriyay inay ka baxaan maxkamadda, ICC waxay weli taageero xooggan ka heshaa inta badan xubnaheeda. Kuwaas waxaa ku jira dhammaan dalalka Midowga Yurub iyo dhammaan xubnaha NATO marka laga reebo Maraykanka iyo Turkiga.
Maxkamaddu waxay xarunteedu tahay Netherlands, oo xubin ka ah Midowga Yurub iyo NATO labadaba.
Abaalmarinta Nabadda ee Nobel ee saacado ka hor la guddoonsiiyay qareenka reer Koonfur Afrika Navi Pillay, oo ka soo shaqeysay Waaxda Racfaannada ICC intii u dhexeysay 2003 ilaa 2008, guddiga abaalmarintu wuxuu si cad ugu soo bandhigay muujin taageero ah oo loo hayo maxkamadaha caalamiga ah xilli “garsoorayaasha iyo hay’adaha sharciga caalamiga ah lagu hayo weerar siyaasadeed”.
“Nidaam sharci oo caalami ah oo dambiilayaasha dagaalka lagula xisaabtamo, dhibbanayaasha tacaddiguna ay arkaan caddaalad la hirgeliyay, waa shardi u ah adduun nabdoon,” ayuu guddiga abaalmarintu yiri.
Madaxweyne Trump ayaa go’aanka ku tilmaamay “ceeb”, isagoo ku dooday in sharaftan ay ahayd in isaga la siiyo.
Wuxuu doorashada Guddiga Nobel-ka Norway ku tilmaamay “go’aan ceeb iyo xishood leh”, wuxuuna taageerayaashiisa isugu yimid isu soo bax ka dhacay New York u sheegay inuusan “waligiis maqal” Ms Pillay.
“Waligay ma maqal qofkan gaarka ah, balse si kastaba ha ahaatee hambalyo,” ayuu yiri.
“Maraykanka, anigoo ah madaxweynihiinna aan matalayo, waa inuu heli lahaa Abaalmarinta Nabadda ee Nobel, balse ma helin,” ayuu ku daray.
Ms Pillay ayaa kaftantay inay abaalmarinta la wadaagi karto Mr Trump, iyadoo dadkii sacabka u tumayay kadib ku dhawaaqista ku tiri: “Haddii aad wax yar ka sii sacab tumtaan, waxaan laga yaabaa inaan abaalmarintan la wadaago Trump.”
Hadalladeedu waxay u muuqdeen inay tixraacayaan hoggaamiyaha mucaaradka Venezuela Maria Corina Machado, oo billaddeedii dahabka ahayd ee Nobel siisay Mr Trump kadib markii ay abaalmarinta heshay sannadkii hore.
Cunaqabataynta Maraykanka badanaa waxay ka mamnuucdaa shirkadaha Maraykanka inay ganacsi la sameeyaan hay’ad la cunaqabateeyay, taas oo bangiyada ku qasabta inay xiraan akoonnada, shirkadaha caymisku joojiyaan caymiska, shirkadaha software-kuna hakiyan iskaashiga.
Intii lagu jiray xilligii koowaad ee Mr Trump, maamulkiisu wuxuu cunaqabatayn bartilmaameed ah ku soo rogay saraakiisha maxkamadda. Tallaabooyinkaas waxaa qaaday Madaxweyne Joe Biden.
Washington waxay ku dhawaaqday cunaqabatayn cusub maalmo kadib markii Mr Trump dib ugu soo laabtay xafiiska Janaayo 2025.
Mas’uuliyiinta ICC waxay bilo ku jireen isu-diyaarinta suuragalnimada in maxkamadda lafteeda cunaqabatayn lagu soo rogo. Waxay kombiyuutarrada xafiiska ka wareejiyeen software-ka Microsoft una wareejiyeen beddello il-furan, waxayna sameeyeen qabanqaabooyin cusub oo bangiyada iyo caymiska caafimaadka ah.