Congress-ka Qaranka Afrika ee Koonfur Afrika (ANC) ayaa mar kale la kulmay dharbaaxo weyn oo doorasho, kaddib markii uu codad badan ku waayay doorashooyinka dowladaha hoose, isla markaana uu ku guuldarraystay inuu helo aqlabiyad buuxda mid ka mid ah siddeedda degmo ee magaalooyinka waaweyn ee dalka.
Iyadoo qiyaastii 98% goobaha codbixinta la tiriyey Sabtidii, ANC ayaa heshay 30.95% codadka qaranka, sida ay sheegtay Guddiga Doorashooyinka Koonfur Afrika (IEC). Tani waa hoos-u-dhac weyn marka loo eego 45.6% ee uu helay doorashooyinkii dowladaha hoose ee 2021, waxayna sii dheeraynaysaa hoos-u-dhac billowday markii xisbigu waayay aqlabiyaddiisii baarlamaanka doorashadii guud ee 2024.
Isbahaysiga Dimuqraadiga (DA), oo ah xisbiga mucaaradka xorta ah ee ugu weyn Koonfur Afrika, ayaa galay kaalinta labaad isagoo helay 24.56%. Xisbiga uMkhonto weSizwe (MK) ee madaxweynihii hore Jacob Zuma ayaa galay kaalinta saddexaad isagoo helay 9.62%, taas oo ka dhigtay awood weyn oo ka dhex jirta nidaam siyaasadeed sii kala firdhaya.
Dagaalyahannada Xorriyadda Dhaqaalaha (EFF), oo uu hoggaamiyo Julius Malema, ayaa helay qiyaastii 6.3%, waxaana ku xigay ActionSA oo helay 5.6% iyo Xisbiga Xorriyadda Inkatha (IFP) oo helay 4.7%.
In kasta oo ANC uu weli yahay xisbiga ugu weyn Koonfur Afrika marka laga eego heer qaran, haddana wuxuu ku adkaaday inuu awooddiisii taariikhiga ahayd u beddelo taageero codbixiyeyaal oo joogto ah, gaar ahaan magaalooyinka ugu waaweyn dalka. Ku guuldarraysigiisa inuu aqlabiyad ka helo degmo magaalo weyn oo keliya ayaa muujiyey baaxadda isbeddelka ku yimid daacadnimada siyaasadeed.
ANC ayaa taageero ku waayay magaalooyinka waaweyn
Xisbiyada mucaaradka ayaa guulo muhiim ah ka gaaray deegaannada magaalooyinka waaweyn, taas oo dharbaaxo culus ku noqotay awoodda ANC ee magaalooyinka Koonfur Afrika.
DA ayaa hoggaamisay codadka Johannesburg, oo ah xarunta dhaqaalaha dalka, iyo Tshwane, oo ay ku taallo caasimadda Pretoria. Natiijadu waxay xisbiga gelinaysaa xudunta wadaxaajoodyada ku saabsan maamullada cusub ee labada degmo.
DA ama xisbi kale midkoodna lagama filayo inuu aqlabiyad buuxda ka helo labada magaalo. Sidaas darteed, xisbiyada yaryar, gaar ahaan ActionSA, ayaa la filayaa inay saameyn weyn ku yeeshaan marka wadaxaajoodyada isbahaysigu billowdaan.
DA ayaa ku sii adkaysatay awooddeeda Cape Town, halkaas oo ay ku guulaysatay aqlabiyad buuxda, kuna xaqiijisay inay sii maamusho degmada magaalada weyn.
EThekwini, oo ay ku jirto Durban, xisbiga MK ayaa kaalinta koowaad galay isagoo helay ku dhowaad 40% codadka. Sidoo kale waxaa la filayaa inuusan helin aqlabiyad, taasoo ka dhigan in halkaasna loo baahan doono wadaxaajoodyo isbahaysi.
Taageerayaasha musharrax maxalli ah oo ka tirsan xisbiga uMkhonto we Sizwe (MK) ayaa qoob-ka-ciyaaraya oo heesaya bannaanka xarunta codbixinta Addington Primary School, Durban, Koonfur Afrika, 4-ta Nofeembar 2026. (Sawirka AFP)
Natiijooyinka Ekurhuleni, Nelson Mandela Bay, Buffalo City iyo Mangaung ayaa sidaas oo kale u kala qaybsamay, iyadoo aanu xisbi keliya aqlabiyad cad ka helin mid ka mid ah degmooyinka magaalooyinka waaweyn.
Sawirka guud ee dowladaha hoose ayaa raacay isla qaabkan. Xog la qaaday subaxnimadii Sabtida, ayaa muujisay in natiijooyinka si buuxda looga tiriyey 191 gole, kuwaas oo 122 ka mid ah loo aqoonsaday goleyaal aan xisbi ku guulaysan aqlabiyad, maadaama aanu xisbi helin in ka badan kala bar kuraasta.
Musuqmaasuqa iyo shaqo la’aanta ayaa sii xumaynaya hoos-u-dhaca ANC
Hoos-u-dhaca taageerada ANC wuxuu ka tarjumayaa qanacsanaan la’aanta sii kordhaysa ee shacabka ka qabaan waxqabadkiisa, in ka badan saddexatan sano kaddib markii uu dhammaaday nidaamkii midab-takoorka.
Shaqo la’aanta, dambiyada, fadeexadaha musuqmaasuqa iyo adeegyada dadweynaha oo sii xumaanaya ayaa wiiqay saldhigii dhaqameed ee taageerada xisbiga, gaar ahaan dhalinyarada iyo dadka ku nool xarumaha waaweyn ee magaalooyinka.
Heerka shaqo la’aantu weli wuxuu ka sarreeyaa 34%, iyadoo dhallinyaradu ay qaadeen qayb weyn oo ka mid ah saameynta. Codbixiyeyaashu waxay sidoo kale muujiyeen caro ku aaddan koronto aan la isku halayn karin, biyo yari, kaabayaal burburaya iyo adeegyada dowladaha hoose oo si liidata loo maamulo.
Falanqeeyayaasha siyaasadda ayaa sheegaya in doorkii ANC uu ku lahaa soo afjaridda midab-takoorka uu qiime yar ku leeyahay goobaha codbixinta, iyadoo codbixiyayaashu si isa soo taraysa xisbiga ugu qiimaynayaan waxqabadkiisa dowladeed.
“Maamul-xumada ba’an ee ka jirta qaar ka mid ah degmooyinka uu maamulo ayaa ka xoog badatay xiriirkii shucuurta lahaa ee halgankii xorriyaddu siin jiray ANC muddo tobannaan sano ah,” ayuu falanqeeyaha siyaasadda Daniel Silke u sheegay AFP.
Amanda Gouws, oo ah saynisyahan siyaasadeed kana tirsan Jaamacadda Stellenbosch, ayaa sheegtay in kalsoonidii lagu qabay ballanqaadyada ANC ay si weyn u daciiftay.
“Dadku mar dambe ma rumaysna ballanqaadyada ANC. Dadku runtii way ka daaleen,” ayay tiri.
Kobaca xisbiga MK ayaa sii kordhiyey dhibaatooyinka ANC, isagoo soo jiitay xubno hore oo xisbiga ka tirsanaa iyo codbixiyeyaal aan ku qanacsanayn hoggaanka hadda jira.
DA ayaa taageero kasbatay balse wajahaysa caqabado isbahaysi
DA ayaa ka fiicnaatay 21.7% ee ay ka heshay doorashooyinkii dowladaha hoose ee 2021, inkasta oo natiijadii ugu dambaysay ay weli ka hooseyso heerkii taageero ee ay gaartay markii ugu sarreysay 2016.
Geordin Hill-Lewis oo hoggaamiya, xisbigu wuxuu isku dayay inuu ka gudbo saldhiggiisii dhaqameed, isla markaana uu meesha ka saaro aragtida ah inuu inta badan matalo codbixiyeyaasha caddaanka ah ee hodanka ah.
Hoggaamiyaha Isbahaysiga Dimuqraadiga (DA) Geordin Hill-Lewis ayaa la hadlaya taageerayaasha xisbiga bannaanka Xarunta Hawlgalka Natiijooyinka Gobolka Western Cape, ka hor shaacinta natiijooyinka doorashooyinka dowladaha hoose ee Nofeembar oo ay samaynayso Guddiga Doorashooyinka Koonfur Afrika, Cape Town, Koonfur Afrika, 5-ta Nofeembar 2026. (Sawirka Reuters)
Hill-Lewis ayaa sheegay in DA uu kasbaday hal milyan oo codbixiyeyaal madow ah, isagoo natiijada ku tilmaamay caddayn muujinaysa in xisbigu noqday awood siyaasadeed oo guud ahaan dalka ka jirta.
Hase yeeshee, falanqeeyayaashu waxay ka digeen in guulahaas loo fasirto inay yihiin codbixiyeyaashii ANC oo si buuxda ugu wareegay DA.
Gouws ayaa sheegtay in xisbigu laga yaabo inuu ku dhow yahay xadka kobociisa doorasho, halka falanqeeyaha siyaasadda Dirk Kotze uu natiijada ku tilmaamay mid muhiim ah balse aan isbeddel weyn keenayn.
“DA ma taagna, balse sidoo kale si weyn uma korayo. Doorashadan waxay ku koreen boqolkiiba shan, taasina iyaga muhiim ayay u tahay,” ayuu yiri Kotze.
In DA uu codadkiisa badan u beddeli karo gacan ku haynta degmooyinka waxay inta badan ku xirnaan doontaa awooddiisa uu heshiisyo ula gaari karo xisbiyada yaryar.
Xisbiga MK ee Zuma wuxuu noqday awood siyaasadeed oo cusub
Xisbiga MK oo uu Zuma aasaasay 2023, wuxuu ka mid noqday faa’iideystayaasha ugu cadcad ee hoos-u-dhaca caannimada ANC.
Xisbigu wuxuu markii ugu horreysay ka qaybgalay doorashooyinka dowladaha hoose, wuxuuna galay kaalinta saddexaad ee heer qaran, isagoo ka hor maray EFF oo hore isu muujiyey inuu yahay mid ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn ee ANC.
Guushiisa ugu weyn wuxuu ka gaaray KwaZulu-Natal, oo ah deegaanka siyaasadeed ee Zuma, halkaas oo uu horumar weyn ka sameeyey, gaar ahaan eThekwini.
Xitaa kaddib markii uu Durban ka hoggaamiyey codadka, waxaa la filayaa in xisbigu u baahdo saaxiibbo isbahaysi, maadaama uusan helin kuraas ku filan oo uu keligiis ku maamulo degmada.
Falanqeeyayaasha siyaasadda ayaa sheegaya in caannimada Zuma ee weli jirta ay ka caawisay MK inuu soo jiito codbixiyeyaal aan mar dambe dareemayn in ANC uu matalayo.
Falanqeeyaha siyaasadda Sethulego Matebesi ayaa sheegay in soo jiidashada madaxweynihii hore ay udub-dhexaad u ahayd waxqabadka xisbiga, inkasta oo uu ololihiisu ahaa mid kooban.
Ka qaybgalka codbixiyeyaasha ayaa weli walaac ah
Ka qaybgalka codbixinta waxaa lagu qiyaasay 54.5% oo ka mid ah 29.2 milyan oo codbixiyeyaal ah oo ka diiwaangashan Koonfur Afrika, taasoo ka wanaagsan 45.9% ee la diiwaangeliyey doorashooyinkii dowladaha hoose ee 2021.
Si kastaba ha ahaatee, ka qaybgalka dhalinyarada ayaa weli walaac ah. Falanqeeyayaashu waxay tilmaameen niyad-jab baahsan oo laga qabo xisbiyada la aasaasay iyo aaminsanaanta ah in doorashooyinku aysan u badnayn inay keenaan isbeddel macno leh.
Matebesi ayaa sheegay in qaar badan oo ka mid ah dhallinyarada Koonfur Afrika ay is diiwaangeliyeen, balse ugu dambayn aysan tegin goobaha codbixinta, maadaama aysan arkin sabab ay u filaan natiijo siyaasadeed oo ka duwan.
Ka fogaanshahaas joogtada ah wuxuu caqabad ku yahay xisbiyada doonaya inay taageero waarta ka dhex dhistaan codbixiyeyaasha ka baxsan deegaannadooda dhaqameed.
Wadaxaajoodyada isbahaysiyada ayaa qaabayn doona dowladaha hoose
Natiijooyinka kala qaybsan ayaa la filayaa inay horseedaan wadaxaajoodyo isbahaysi oo adag oo dalka oo dhan ah, iyadoo si gaar ah indhaha loogu hayo Gauteng, halkaas oo Johannesburg iyo Tshwane ay ka mid yihiin tartamada sida dhow loola socdo.
Aqlabiyad buuxda oo aysan ANC ama DA ka helin magaalooyin waaweyn oo dhowr ah ayaa xisbiyada yaryar siinaysa awood weyn oo ay ku go’aamiyaan isbahaysiyada talada qaban doona.
Mas’uuliyiinta xisbiyada siyaasadda ayaa ilaalinaya miisaska xisbiyadooda bannaanka goob codbixin, ka hor codbixinta doorashooyinka dowladaha hoose ee Koonfur Afrika, Johannesburg, Koonfur Afrika, 4-ta Nofeembar 2026. (Sawirka EPA)
ActionSA ayaa la filayaa inuu door gaar ah ka ciyaaro Gauteng. Si kastaba ha ahaatee, xiisadaha muddada dheer u dhexeeya xisbiga iyo DA ayaa adkayn kara in la sameeyo isbahaysi maamul oo xasilloon.
Silke ayaa sheegay in codbixiyeyaasha gobolka ay u badan tahay inay door bidaan maamul uu DA hoggaamiyo oo ay ku jirto ActionSA, balse wuxuu ka digay in is-colaadinta labada xisbi ay hor istaagi karto heshiiskaas.
Dowladaha isbahaysiga ayaa sii noqday kuwo ku badan Koonfur Afrika m
