Ku-tiirsanaanta Doollarka ee Soomaaliya oo Muujinaysa Dib-u-habaynta Bangiga Dhexe ee Aan Weli Dhammaystirnayn
MUQDISHO, Soomaaliya — In ka badan 30 sano kaddib burburkii nidaamka lacagta Soomaaliya, dalku weli ma haysto lacag qaran oo shaqaynaysa—xaaladdu waxay mar kale xoogga saaraysaa waxqabadka iyo hoggaanka bangiga dhexe.
- Advertisement -
Tan iyo markii Guddoomiye Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi uu xilka qabtay Abriil 2019, Bangiga Dhexe ee Soomaaliya (CBS) wuxuu sameeyay dib-u-habayn hay’adeed, xoojiyay kormeerka bangiyada, wuxuuna soo saaray xeerar maaliyadeed oo cusub. Hase yeeshee, dhaqaaluhu weli si weyn ayuu ugu tiirsan yahay doollarka Maraykanka, halka shilinka Soomaaligu uusan dib ugu soo noqon doorkiisii ahaa hab lacag-bixin oo lagu kalsoonaan karo.
Farqiga u dhexeeya dib-u-habaynta maamulka iyo masuuliyadaha aasaasiga ah ee bangiga dhexe ee dhinaca lacagta ayaa sii adkaanaya in la iska indho tiro. In ka badan toddoba sano oo uu Cabdullaahi hoggaaminayay bangiga, iyo iyadoo hay’adaha maaliyadeed ee caalamiga ahi si joogto ah u taageerayeen, bangiga dhexe weli ma soo celin lacagtii qaranka, mana uusan cayimin taariikh rasmi ah oo ay dib ugu soo laabanayso.
Isagoo la hadlayay African Business, Cabdullaahi wuxuu xusuustay xaaladdii uu helay markii uu xilka qabtay, isagoo tilmaamay maalgelin kooban, aqoon farsamo oo yari iyo shaqaale aqoon u leh shaqada oo aan ku filnayn.
Wuxuu sheegay in hay’addu hore ugu shaqayn jirtay awood kooban, iyadoo inta badan ahayd wakiilka maaliyadeed ee dowladda, isla markaana kormeeraysay shan bangi oo ganacsi. Hawlaheeda badankood waxaa lagu fulin jiray gacanta. Cabdullaahi wuxuu qiyaasay in yaraanta hay’adeed ee bilowgii ay ahayd 85%.
Xaaladahaasi waxay muujinayaan baaxadda dadaalka dib-u-dhiska. Waxay sidoo kale muujinayaan cadaadiska saaran hoggaanka bangiga si uu sannado badan oo dib-u-habayn iyo taageero caalami ah ugu beddelo natiijooyin la taaban karo.
Lacag qaran ayaa weli aan la heli karin
Arrinta lacagta ee Soomaaliya ugu weyn ee aan weli xal loo helin waa in dalka uu ku guuldarraystay inuu soo celiyo lacag qaran oo shaqaynaysa.
Bangiga dhexe ma uusan daabicin waraaqo shilin Soomaali ah oo cusub tan iyo 1991, taasoo dhaqaalaha dalka si weyn ugu riixday isticmaalka doollarka. Qayb badan oo ka mid ah shilinka jira waa duug ama been-abuur, halka doollarka Maraykanka loo adeegsado macaamilka ganacsi ee qaybo badan oo dalka ah.
Sanduuqa Lacagta Adduunka ayaa ku tilmaamay maqnaanshaha lacag qaran oo shaqaynaysa caqabad weyn oo hortaagan siyaasadda lacagta Soomaaliya, taasoo xaddidaysa awoodda bangiga dhexe uu ku qaabayn karo xaaladaha dhaqaale ee gudaha.
Cabdullaahi wuxuu qiray in isticmaalka baahsan ee doollarku uu xaddidayo awoodda bangiga ee fulinta siyaasad lacag oo wax-ku-ool ah, isla markaana uu yareynayo saamaynta uu ku leeyahay guud ahaan deegaanka maaliyadeed.
Wuxuu sheegay in hay’addu diyaarinaysay in dib loo soo celiyo shilinka Soomaaliga iyadoo la adeegsanayo nidaam laba-lacageed, kaasoo u oggolaanaya lacagta gudaha inay barbar socoto doollarka Maraykanka.
Nidaamka la soo jeediyay wuxuu adeegsan lahaa guddi lacag oo qiimaha lacagta ku xira doollarka. Waraaqaha shilinka cusub waxaa la soo saari lahaa oo keliya marka ay jiraan kayd lacag qalaad oo ku filan oo taageera.
Si nidaamkaas loo hirgeliyo, hase yeeshee, waa in la buuxiyaa shuruudo dhowr ah. Waxaa ka mid ah sharci lagu dhisayo guddiga lacagta, wax-ka-beddel lagu sameeyo Xeerka Bangiga Dhexe, maalgelin ku filan oo kayd ah iyo heshiisyo lagu daabacayo waraaqaha lacagta cusub.
In kasta oo Cabdullaahi uu soo celinta lacagta ku tilmaamay ujeeddo istiraatiiji ah oo dhexe, haddana ma uusan shaacin taariikhda uu shilinku dib ugu soo laabanayo. Taa beddelkeeda, wuxuu sheegay in bangigu xoogga saarayo diyaar-garowga hawlgalka, halkii uu ballanqaadi lahaa waqti kama dambays ah oo la bilaabayo.
Sidaas darteed, Soomaaliya weli ma haysato waddo cad oo ay ku soo afjarto nidaam lacageed socday in ka badan saddex tobannaan sano. Jadwal la’aantu waxay sidoo kale su’aalo aan jawaab loo helin ka reebaysaa goorta bangiga dhexe uu qorsheynayo inuu diyaar-garowga uga gudbo fulinta.
Ballaadhinta bangiyada iyo ka-qaybgalka maaliyadeed oo koobanBangiga Dhexe ee Soomaaliya wuxuu horumar ka sameeyay kormeerka bangiyada, taasoo uu ku tilmaamay mid ka mid ah tilmaamaha muujinaya in hay’adda dib loo dhisayo.
Cabdullaahi wuxuu sheegay in tirada bangiyada ganacsi ee bangiga dhexe kormeero ay shan ka korodhay oo ay gaartay 15, halka hay’adaha nidaamiya ay qaateen hannaan kormeer oo ku salaysan khatarta.
Si kastaba ha ahaatee, kororka hay’adaha nidaamsan ma uusan keenin in Soomaalida badankeed hesho adeegyo bangi oo dhaqameed oo u dhigma.
Tirooyinka uu bixiyay guddoomiyuhu waxay muujinayaan in qiyaastii 87% Soomaalidu isticmaasho lacagta moobilka, marka loo eego 19% oo keliya oo leh akoonno bangi oo caadi ah.
Lacagta moobilku hadda waa qayb muhiim ah oo ka mid ah dhaqaalaha Soomaaliya, iyadoo qoysaska iyo shirkaduhu awoodaan inay lacag-bixinno sameeyaan inkastoo uusan jirin lacag qaran oo shaqaynaysa. Isla markaana, awooddeeda badan waxay muujinaysaa gaarsiinta kooban ee bangiyada dhaqameed iyo daciifnimada guud ee nidaamka maaliyadeed.
Doorka bangiga dhexe kuma koobna ruqsad-siinta hay’adaha amaahda iyo fulinta xeerarka. Waa inuu sidoo kale gacan ka geystaa ballaarinta ka-qaybgalka maaliyadeed isagoo hagaajinaya helitaanka kayd, amaah la awoodi karo iyo adeegyo bangi oo rasmi ah.
Farqiga u dhexeeya kobaca nidaaminta maaliyadeed iyo helitaanka adeegyada bangiyada ee dadweynaha ayaa weli ah cabbir muhiim ah oo muujinaya shaqada hay’adda ee aan la dhammaystirin.
Ku-tiirsanaanta taageerada caalamiga ahDhisidda bangi dhexe oo si madax-bannaan u maamuli kara siyaasadda lacagta ayaa weli ah imtixaan kale oo weyn.
Cabdullaahi wuxuu sheegay in hay’addu si weyn ugu tiirsanayd Sanduuqa Lacagta Adduunka iyo Bangiga Adduunka si loo sameeyo dib-u-habayn, loo helo taageero farsamo loona horumariyo shaqaalaheeda.
Taageeradaasi waxay muhiim u ahayd dib-u-dhiska hay’adaha maaliyadeed ee Soomaaliya kaddib tobannaan sano oo colaado iyo burbur hay’adeed ah. Si kastaba, taageerada dibadda ma beddeli karto khibradda gudaha, nidaamyo waara iyo fulin wax-ku-ool ah.
Caqabadda guud ee bangiga dhexe waa inuu horumariyo xirfadaha, kaabayaasha iyo awoodda maaliyadeed ee looga baahan yahay inuu iskiis u joogteeyo dib-u-habaynta, si joogto ah u fuliyo xeerarka una dhiso hannaan lacageed oo lagu kalsoonaan karo.
Cabdullaahi wuxuu sidoo kale tilmaamay xawaaladaha qurba-joogta—oo lagu qiyaaso 3.2 bilyan oo doollar sannadkii, ama ku dhowaad 22% wax-soo-saarka guud ee gudaha— inay noqon karaan ilo maalgashi oo gudaha ah.
Inkasta oo xawaaladahaasi baaxad weyn yihiin, Soomaaliya weli waxay ku dhibtoonaysaa inay qayb ka badan oo lacagtaas ah u weeciso maalgashi wax-soo-saar leh oo loo maro hay’adaha maaliyadeed ee rasmiga ah.
Su’aasha hoggaanka
Dhammaystirka Soomaaliya ee barnaamijka deyn-cafinta Dalalka Saboolka ah ee Dayntu ku Badan Tahay, oo ay weheliyaan horumarka laga sameeyay nidaaminta maaliyadeed, waxay calaamad u yihiin horumar muhiim ah oo ku aaddan soo kabashada dhaqaalaha. Hase yeeshee, guulahaasi kama aysan jawaabin dhibaatada aasaasiga ah ee lacagta ee hortaalla bangiga dhexe.
Waxqabadka hay’adda laguma qiimeyn karo oo keliya tirada bangiyada ganacsi ee ay kormeerto, xeerarka ay qaadato ama xiriirrada caalamiga ah ee ay ilaaliso. Waajibaadkeeda aasaasiga ah waxaa ka mid ah ilaalinta xasilloonida maaliyadeed, horumarinta nidaam siyaasad lacageed oo wax-ku-ool ah iyo soo celinta kalsoonida lacagta qaranka.
Cabdullaahi, oo bangiga hoggaaminayay tan iyo Abriil 2019, maqnaanshaha joogtada ah ee shilin Soomaali oo shaqaynaya wuxuu weli yahay arrin weyn oo aan xal loo helin kaddib in ka badan toddoba sano oo uu xilka hayay.
Guddoomiyuhu wuxuu ku adkaystay in soo celinta lacagtu ay tahay inay si taxaddar leh u dhacdo, iyadoo la hubinayo kayd ku filan, sharciyo iyo ilaalinno hay’adeed ka hor inta aan la soo saarin waraaqo lacag oo cusub. Taxaddarkaasi wuxuu ka tarjumayaa khatarta ka dhalan karta in lacag aan xasilloonayn lagu soo bandhigo dhaqaale horeba u nugul.
Laakiin baahida loo qabo ilaalinno ma meesha ka saarayso baahida loo qabo yoolal qeexan, natiijooyin la cabbiri karo iyo isla-xisaabtan ku aaddan fulinta. Iyadoo uusan jirin jadwal cad, way adag tahay in la go’aamiyo goorta nidaamka lacagta la soo jeediyay uu shaqayn doono ama sida bangigu u qorsheynayo inuu wax uga qabto caqabadaha hor taagan.
Qalalaasaha lacagta ee Soomaaliya oo muddo dheer socday wuxuu ugu dambayn banaanka soo dhigay farqiga u dhexeeya dib-u-habaynta hay’adaha iyo masuuliyadaha ugu muhiimsan ee bangiga dhexe. In kasta oo sannado badan dib-u-habayn iyo taageero caalami ah la sameeyay, dalku weli ma haysto lacag qaran oo shaqaynaysa, halka ku-tiirsanaanta doollarka Maraykanku ay sii xaddidayso siyaasadda lacagta.
Sidaas darteed, soo celinta shilinka Soomaaliga iyo dib u hanashada madaxbannaanida lacagtu waa imtixaannada qeexaya hoggaanka bangiga dhexe. Ilaa uu dalku arko horumar la taaban karo, maqnaanshaha lacag qaran oo lagu kalsoonaan karo wuxuu ahaan doonaa calaamadda ugu cad ee muujinaysa dib-u-habaynta aan la dhammaystirin.
AXADLETM
