Dadka naafada ah ee Garissa oo ku sugan kulanka./STEPHEN ASTARIKO
Dadka naafada ah ee ku nool Garissa ayaa ugu baaqaya dowladaha qaran iyo kuwa ismaamul goboleedka in la ballaariyo barnaamijyada bixiya taageero lacageed, agab lagama maarmaan ah iyo fursado lagu xoojinayo dhaqaale ahaan.
- Advertisement -
Guddoomiyaha dadka naafada ah ee gobolka Garissa, Aden Bille, ayaa sheegay in dad badan oo la nool naafo ay weli la tacaalayaan dhibaato dhaqaale oo daran iyo nuglaansho sii kordhaysa.
Waxa uu sheegay in dadka naafada ah ay u baahan yihiin kaalmo dheeraad ah si ay ugu noolaadaan nolol sharaf leh oo madax-bannaan, isaga oo xusay in caqabadaha la xiriira naafonimada ay inta badan ka hor istaagaan inay si siman ula qaybgalaan hawlaha dhaqaale marka loo eego dadka aan naafada ahayn.
Bille ayaa ku boorriyay dowladda iyo daneeyayaasha kale inay kordhiyaan gargaarka lacageed, qaybinta cuntada, bixinta qalabka kaabayaasha naafada iyo barnaamijyada nolol-maalmeedka ee dadka naafada ah ee Garissa iyo guud ahaan gobolka Waqooyi Bari.
“Si ka duwan dadka aan naafada ahayn ee nala midka ah, dadka naafada ah ma qaban karaan wax kasta kaligood. Qaar badan oo naga mid ah waxay u baahan yihiin taageero iyo kaalmo si ay u noolaadaan ugana qaybqaataan bulshada si macno leh,” ayuu guddoomiyuhu ka sheegay magaalada Garissa.
“Sidaas darteed waxaan u baahanahay in dowladda ay fiiro gaar ah siiso baahiyahayaga.”
Waxa uu sheegay in xaaladdu ka sii dartay sanadkii la soo dhaafay, iyadoo dadka naafada ah ee horay u heli jiray noocyo kala duwan oo kaalmo ah—oo ay ku jirto cunto ay xubnuhu wadaagi jireen—hadda ay sii kordhayaan kuwa aan helin taageero ku filan.
Sida uu sheegay Bille, hoos u dhaca gargaarka ayaa ka dhigay mid aad ugu adag dad badan oo naafada ah inay awoodaan waxyaabaha aasaasiga ah ee nolosha, taasoo qaar ka mid ah ku reebtay faqri aad u daran iyo khatar sii badanaysa.
“Hore waxaan u heli jirnay qaybteenna caddaaladda ah ee gargaarka, oo ay ku jiraan raashiin, kuwaas oo aan isu keeni jirnay dabadeedna dhexdheenna ku qaybin jirnay,” ayuu yiri.
“Laakiin sanadkii u dambeeyay, arrimuhu way is beddeleen. Ma aanan helin agabkan, taasina waxay xubno badan oo naga mid ah ka dhigtay kuwo nugul.”
Bille ayaa ka codsaday dowladda iyo hay’adaha horumarinta inay dib u soo celiyaan oo xoojiyaan faragelinnadaas, isaga oo sheegay in gargaarka cuntadu weli muhiim u yahay dadka naafada ah ee leh ilo dakhli oo yar isla markaana si joogto ah ugu tiirsan ehellada iyo samafalayaasha.
Waxa kale oo uu ku baaqay in xoogga la saaro xoojinta dhaqaale ee muddada dheer, isaga oo sheegay in dadaallada samatabbixinta ee marmarka qaarkood keliya aysan xallin karin caqabadaha haysta dadka naafada ah.
“Waxaan u baahanahay awoodsiin. Xubno badan oo naga mid ah waa sabool mana bilaabi karaan ganacsiyo ama ma geli karaan hawlo dhaqaale oo wax ku ool ah iyagoo aan helin taageero lacageed,” ayuu yiri Bille.
“Waxaan dowladda ka codsaneynaa inay naga caawiso inaan dhaqaale ahaan isku filnaanno halkii kaliya nala caawin lahaa marka ay jirto xaalad qalalaase.”
Bille ayaa qiray gargaarka ay bixiso Sanduuqa Qaranka ee Naafada Kenya (NFDK), gaar ahaan bixinta qalabka kaabayaasha naafada, balse waxa uu sheegay in barnaamijku u baahan yahay inuu gaaro dad badan oo dheeraad ah.
“Inkasta oo aan qadarinayno waxa uu sameynayo Sanduuqa Qaranka ee Naafada Kenya, qalabka aan helno labadii sanoba mar kuma filna. Baahidu aad bay uga badan tahay waxa la heli karo, dad badan oo u qalanna weli waa laga tagay,” ayuu yiri.
Waxa uu dowladda ka codsaday inay lacag dheeraad ah u qoondeyso qalabka kaabayaasha naafada isla markaana la yareeyo muddada sugitaanka ee ka-faa’iideystayaasha, isaga oo sheegay in kuraasta curyaamiinta, qalabka lagu socdo iyo agab kale ay muhiim u yihiin isu socodka, shaqada iyo ka qaybgalka nolosha bulshada.
Bille ayaa sidoo kale ku boorriyay mas’uuliyiinta inay qaataan hannaan taageero oo ku habboon dadka naafada ah ee gobolka Waqooyi Bari, halkaas oo xaaladaha adag ee dhaqan-dhaqaale iyo cimilada, oo ay weheliyaan waddooyin liita, ay si gaar ah uga dhigaan dhaq-dhaqaaqa iyo helitaanka adeegyada kuwo adag.
“Waqooyi Bari waa xaalad gaar ah. Dadkeennu waxay la kulmaan caqabado badan, oo ay ku jiraan xaalado cimilo oo adag iyo waddooyin liita. Qofka la nool naafo, caqabadahaasi way ka sii daran yihiin,” ayuu yiri Bille.
Waxa uu sheegay in masaafadaha u dhexeeya deegaannada iyo adeegyada muhiimka ah ay sidoo kale xaddidaan helitaanka isbitaallada, xafiisyada dowladda, waxbarashada iyo suuqyada.
Bille ayaa ugu baaqay hoggaamiyeyaasha Garissa inay ka dhigaan ka mid noqoshada dadka naafada ah mudnaan ku jirta qorshayaasha horumarinta isla markaana ay hubiyaan in dadka naafada ah ay ka qaybqaataan go’aannada saameeya noloshooda.
Waxa kale oo uu dowladda ku boorriyay inay hagaajiso aqoonsiga iyo diiwaangelinta dadka naafada ah si barnaamijyada ilaalinta bulshada ay u gaaraan ka-faa’iideystayaasha u qalma.
“Dadka naafada ah waxay leeyihiin karti, xirfado iyo awood. Waxa aan u baahanahay waa fursad iyo taageero aan ku adeegsan karno awooddaas. Haddii dowladdu na awoodsiiso, xubno badan oo naga mid ah way isku filnaan karaan kana qayb qaadan karaan horumarinta qoysaskooda iyo bulshooyinkooda,” ayuu yiri Bille.
Waxa uu sheegay in bulshada dadka naafada ah ee Garissa ay weli diyaar u yihiin inay la shaqeeyaan hay’adaha dowladda iyo daneeyayaasha kale si loo helo tallaabooyin wax ku ool ah oo lagu hagaajinayo nolol-maalmeedka.
“Ma codsaneyno loola dhaqmayo si gaar ah; waxaan codsaneynaa caddaalad, ka mid noqosho iyo fursad aan ugu noolaano si sharaf leh. Dowladdu waa inay aqoonsataa caqabadaha gaarka ah ee haysta dadka naafada ah ee Waqooyi Bari isla markaana kordhisaa taageerada gaareysa dadkeenna,” ayuu raaciyay.
