Yuma Adolphe, qabri kasta oo laga qodo gobolka Ituri ee Congo waxa uu xanbaarsan yahay isla degdegta murugada leh: dhibbanayaasha Ebola waa in si dhaqso ah oo ammaan ah loo aaso, xitaa iyadoo kooxaha qaabilsan maydadka ay wajahayaan daal, cabsi iyo cadaawad sii kordheysa oo kaga imanaysa bulshooyinka ay isku dayayaan inay ilaaliyaan.
Adolphe iyo asxaabtiisu waxay hayaan mid ka mid ah hawlaha ugu adag ee lagula dagaallamayo dillaaca ugu dhimashada badan ee Ebola ee dalka. Ku dhowaad maalin kasta, waxay qodaan qabuuraha, diyaariyaan maydadka oo maareeyaan naxashyada, iyaga oo hubinaya in dadka cudurka u dhinta loo sameeyo aas ammaan ah isla markaana sharaf leh.
- Advertisement -
Laakiin iyadoo dillaacu sii fidayo, kooxuhu waxay sheegayaan inay ku dhow yihiin xadkoodii ugu dambeeyay. Ku dhowaad 3,200 oo qof ayaa dhintay in ka badan 6,600 oo kiis oo la xaqiijiyay, shaqaalaha aaskuna waxay wajahayaan culays shaqo oo sii kordhaya oo ay weheliso iska caabin uga imanaysa qoysaska iyo dadka deegaanka oo ay ku adag tahay inay fahmaan xayiraadaha lagu soo rogay hab-dhaqannada aaska dhaqanka.
“Way adag tahay, laakiin waxaan isku daynaa inaan nafteena ka gudubno xadkeenna,” ayuu Adolphe u sheegay The Associated Press (AP).
Tan iyo markii dillaacu billowday bartamihii May, mas’uuliyiintu waxay u direen kooxo yaryar oo aaska ah sida tan Adolphe meelaha Ebola si daran uga dillaacay. Shaqaalahani waxay ka hawlgalaan jiidda hore ee jawaabta, iyaga oo fulinaya qaar ka mid ah waajibaadkeeda ugu khatarta badan uguna culayska badan dhinaca dareenka, mushaharkooduna yahay $20 maalintii.
Inkasta oo daalku badan yahay iyo halista joogtada ah ee caabuqa, xubnaha kooxdu waxay sheegeen inay weli ka go’an tahay inay ilaaliyaan bulshadooda. Aaska ammaan ah waxaa loo arkaa mid lama huraan u ah joojinta faafitaanka fayraska.
Adolphe ahaan, shaqadani waa mid ciqaab badan, laakiin naf-hurnimadu waa lama huraan.
“Waa inaan eegnaa samaqabka maskaxdeena, jir ahaanna daalku wuu isa soo tarayaa, laakiin waan sii wadeynaa si aan u hubinno in bulshada la ilaaliyo.”
Si kastaba ha ahaatee, kooxuhu waxay noqdeen bartilmaameed cadho iyo niyad-jab. Dillaacu wuxuu qaatay xubno qoysas ka mid ah, isla markaana wuxuu ka hor istaagay ehelka inay gutaan caadooyinkii aaska ee ay dhaqanka u lahaayeen, taas oo abuurtay ciil qoto dheer xilli murugo ah.
Shaqaalaha caafimaadka waa inay qaabilaan maydadka sababtoo ah Ebola waxa lagu kala qaadaa taabasho toos ah oo dhiigga ama dheecaannada jirka ee dadka cudurka qaba. Khubaradu waxay sheegeen in maydadka dhibbanayaashu ay weli yeelan karaan heerar sare oo fayras firfircoon ah isla markaana ay sii wadi karaan halista caabuqa.
Tan iyo May, shaqaalaha caafimaadka iyo kooxaha aaska sida tan Adolphe ayaa lagu weeraray qoysas barooranaya oo ku sugan bulshooyinka ku yaalla jiidda hore ee dillaaca.
“Caadiyan, maydka waxaa lagu wareejiyaa qoyska, kuwaas oo ula dhaqmi kara sida ay doonaan, si waafaqsan dhaqamadeenna Afrikaanka ah,” ayuu yiri Adolphe. “Laakiin xaaladdan, way adag tahay in qoyska loo daayo inay maydka ula dhaqmaan sida ay rabaan. Waxaa laga xannibay qaar ka mid ah xafladihii iyo caadooyinkii, taasina waa waxa keena isfaham la’aanta.”
Jeanne Alasha, oo ah la-taliye u ah guddoomiyaha militariga ee Ituri dhinacyada caafimaadka iyo arrimaha bani’aadantinimada, ayaa ka digtay in dadka weerara kooxaha ay wajihi karaan cawaaqib sharci.
“Kuwa sii wada inay weeraraan kooxaha, waxay galayaan dambiyo uu sharcigu ciqaabayo,” ayay tiri.
Ituri, oo ah gobolka xudunta u ah dillaaca, sidoo kale waa meel xuddun u ah colaadda fallaagada ee bariga Congo. Maamulka rayidka ee qaranka ee Kinshasa ayaa gobolka geliyay maamul militari, taas oo amni-darrada ku dartay caqabadaha haysta kooxaha ka jawaabaya caafimaadka.
Wax yar ka hor duhurnimadii Jimcihii la soo dhaafay, koox ayaa aastay Justine Abineno, oo ahayd gabadh heesaha kaniisadda qaadda kana dhimatay Ebola. Hooyadeed waxay sheegtay in Abineno ay markii hore ka cabatay oo keliya madax-xanuun yar ka hor intaysan aadin isbitaal, halkaas oo cudurka looga helay.
Qof casharrada diinta bara ayaa hoggaamiyay xafladda aaska, oo ay ka soo qaybgaleen tobannaan qof, halka khubaro xiran dhar caafimaad iyo buudhna ay ag taagnaayeen.
Hooyada Abineno, Sofia Wanito, waxay sheegtay in dhakhaatiirtu u oggolaadeen oo keliya inay maydka gabadheeda ka aragto daaqadda qolalka bukaannada ee isbitaalka. Looma oggolaan inay taabato naxashka.
“Hore sidaan uma aynaan dhiman jirin. Xitaa anigu ma aanan dabooli karin maryaha mana siin karin sagootintii ugu dambeysay,” ayay tiri Wanito.
Dillaacu wuxuu ku fiday lix gobol oo ku yaalla bariga Congo, halkaas oo kooxaha jawaabtu ay ka shaqeynayaan iyadoo ay jiraan rabshado fallaago, barakac ballaaran iyo dhaqdhaqaaqyo dadweyne oo xooggan. Nidaam daryeel caafimaad iyo kormeer oo daciif ah ayaa sii adkeeyay jawaabta, halka raadraaca dadka lala xiriiray iyo baaritaanka shaybaadhkuna ay weli ku filnayn.
Mas’uuliyiintu waxay sidoo kale la tacaalayaan maqnaanshaha tallaal ama daaweyn la ansixiyay oo loogu talagalay fayraska dhifka ah ee Bundibugyo ee sababay dillaaca. Shaqaalaha caafimaadka ee jiidda hore ayaa bilaabay inay helaan tallaalka Ervebo, kaas oo Ururka Caafimaadka Adduunka (WHO) uu sheegay inuu bixin karo xoogaa difaac ah oo ka dhan ah Ebola. Hase yeeshee, ma jiro caddeyn kama dambays ah oo muujinaysa inuu wax ka tari doono fayraska hadda ku faafaya Congo.
Hay’adaha caafimaadku waxay sheegeen in tirooyinka rasmiga ah laga yaabo inay matalaan qiyaastii saddex-meelood meel oo keliya dhibaatada, maadaama cudurku uu weli uga dheereeyo dadaallada xakamaynta. WHO ayaa ka digtay in la saadaalinayo in dillaacu ka badin doono faafitaankii Galbeedka Afrika ee 2014-16, oo ahaa dillaacii Ebola ee ugu dhimashada badnaa taariikhda, kaas oo dilay in ka badan 11,000 oo qof.
Shaqaalaha caafimaadka ee jiidda hore ee bariga Congo ayaa sidoo kale sameeyay shaqo-joojinno badan iyaga oo dalbanaya mushahar, taas oo dhibaato kale ku dartay dadaallada lagu xakameynayo dillaaca.
Benjamin Muhindo, oo xubin ka ah koox kale oo aaska ah, ayaa sheegay in qoyskiisu ka baqayo inuu fayraska dib ugu qaado guriga. Si kastaba, wuxuu sheegay in mudnaantiisu tahay hubinta in dhibbanayaashu helaan aas habboon.
“Aaska inta lagu jiro cudurkan Ebola waa mid aad u murugsan, maadaama aan ku shaqeyneyno cadaadis oo aan si joogto ah ula tartameyno waqtiga,” ayuu yiri Muhindo.
Khubarada dhaawaca nafsaaniga ah ayaa sheegay in cawaaqibka dillaacu uu ka baxsan yahay tirada rasmiga ah ee caabuqyada iyo dhimashada. Qoysas ayaa laga kala fogeeyay ehelladooda saacadihii ugu dambeeyay ee noloshooda, halka shaqaalaha caafimaadkuna ay si joogto ah ula kulmayaan dhimasho, khatar iyo cadaawad dadweyne.
“Dhaawaca nafsaaniga ah ee dillaacani kuma eka tirada kiisaska,” ayay tiri Rose Tchwenko, agaasimaha Mercy Corps ee dalka Congo. Jabinta silsiladda gudbinta waxay u baahan doontaa “jawaab isku dhafan oo dhammaystiran,” ayay tiri, oo ay ku jirto taageero bulsho oo la siiyo qoysaska barooranaya iyo shaqaalaha jiidda hore.
Ka dib aaskii Jimcaha, Adolphe wuxuu sheegay inuu aad u daalay. Hase yeeshee, welwelkiisa bulshada ayaa ka weynaa culayskiisa gaarka ah.
“Doorasho kale ma haysanno,” ayuu yiri. “Waxaan halkan u joognaa inaan badbaadino bulshadeenna.”
