Gunaanadka Fulinta
Jiilal badan, wabiyada Jubba iyo Wabi Shabeelle waxay ahaayeen halbowlayaasha beeraha koonfurta Soomaaliya. Hase yeeshee, maanta waxaa ka soo ifbaxaya dhibaato sii qoto dheer oo ka jirta marin-biyoodkan xuduudaha ka gudba. Tobannaan sano oo colaad ah ayaa hay’adihii Soomaaliya ka dhigay kuwo aan awoodin inay la socdaan ama uga jawaabaan isbeddellada baaxadda leh ee deegaanka iyo injineernimada biyaha ee ka baxsan xuduudaheeda.
- Advertisement -
Iyadoo adeegsanaysa xogta dayax-gacmeedka iyo qaabeynta biyo-socodka, Ururka Xirfadlayaasha Beeraha Soomaaliya (ASAP) ayaa aqoonsaday waxa uu ku tilmaamay dib-u-habeyn nidaamsan oo hal dhinac ah oo Itoobiya ku samaysay Togga Wabiga Jubba. Itoobiya waxay leedahay xaq madax-bannaani oo sharci ah inay horumar dhaqaale raadiso, balse ku tiirsanaanteeda kaabeyaasha waaweyn ee isticmaala biyo badan—kuwaas oo la dhisay iyada oo aan lagala tashan dhinaca kale ee xuduudka—ayaa si wax ku ool ah u iska indhatirtay baahiyaha deriskeeda biyaha ka hooseeya. Xaqiiqadaas ka jirta dhinaca kore ee webiga ayaa ka dhigtay hammigii taariikhiga ahaa ee Soomaaliya ee biyo-xireennada waaweyn ee ka hor dagaalka mid aan waxba tari karin, waxayna dalbanaysaa isbeddel aasaasi ah oo loo jeedo kaydinta fatahaadaha gudaha iyo maamul biyo oo difaac ah.
I. Hordhac: Indho-la’aanta Biyaha ee Colaadda Kadib iyo Farqiga Heshiisyada
Shabakad webiyo oo xuduudaha ka gudba ayaa isku xirta amniga dalalka ee ka gudba xuduudaha siyaasadeed. Togga Wabiga Jubba wuxuu ka kooban yahay in ka badan 218,000 kiiloomitir oo laba jibbaaran, iyadoo Itoobiya ay leedahay 67% togga, Soomaaliya 28%, halka Kenya ay leedahay 5%.
Kaddib burburkii dowladdii dhexe ee Soomaaliya 1991kii, dalka wuxuu galay xilli dheer oo colaad iyo curyaannimo hay’adeed ah. Iyadoo hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ay xoogga saareen xasillinta gudaha, juqraafiga dalka wuxuu sii ahaa mid nugul. Nuglaantaas waxaa sii kordhinaya farqi sharci oo weyn: Itoobiya waxay si joogto ah u diidday inay saxiixdo heshiis khasab ah oo wadaagga biyaha xuduudaha ka gudba ama inay Soomaaliya la sameyso hannaan laba geesood ah oo rasmi ah oo loogu talagalay togagga Jubba iyo Wabi Shabeelle. Iyadoo aysan jirin waajib sharci ah oo ku qasbaya inay bixiso xogta biyo-cimilada ee waqtiga dhabta ah, jadwallada hawlgalka kaabeyaasha biyaha, ama cabbirrada togagga dhinaca sare, Itoobiya waxay haysataa maamul wax ku ool ah oo ay ku maamusho ilaha webiyada, halka Soomaaliya ay weli si weyn uga war la’dahay.
Iyadoo uusan jirin hannaan diblomaasiyadeed ama marin rasmi ah oo lagula socdo isbeddellada ku yimaada kheyraadka biyaha ee la wadaago, xirfadlayaasha beeraha Soomaaliya waxay Maraykanka ka aasaaseen Ururka Xirfadlayaasha Beeraha Soomaaliya (ASAP) sannadkii 2018. Ururku wuxuu isu keenaa khubaro beeraha Soomaaliyeed, saynisyahanno, iyo cilmi-baarayaal ka shaqeeya horumarinta beeraha dalka. Si wax looga qabto faaruqa xogta ee ka dhashay, ASAP waxay adeegsatay xog-isgaarsiinta dayax-gacmeedka iyo qaabeyn horumarsan oo biyo-socodka ah—oo ah jilitaanno muujinaya sida biyuhu ugu socdaan dhulka—si ay 2025 u soo saarto muuqaalkii ugu horreeyay ee dhammaystiran ee togga iyo qulqulkiisa. Natiijooyinku waxay daaha ka rogeen nuglaanta qaab-dhismeedka nidaamka dhinaca hoose.
II. Qaab-dhismeedka Biyo-socodka ee Togga Jubba
Qaababka maareynta biyaha ee ASAP waxay muujinayaan sababta xakamaynta dhulalka sare ee Itoobiya ay si dhow ugu xiran tahay badbaadada dhaqaale ee koonfurta Soomaaliya. Afar laamood oo waaweyn ayaa ka soo burqada deegaannada roobka badan ee gobolka, kuna shuba Wabiga Jubba: Genale 1, Genale 2, Dawa, iyo Gestro.
Cabbirrada laga helay saldhigga muhiimka ah ee cabbiraadda biyaha ee Bardheere ee Soomaaliya waxay muujinayaan isu-dheelitirnaan la’aan muuqata oo ku jirta wax-ku-biirintooda:
• Genale 1: 47% mugga celceliska sannadlaha ah ee webiga.• Dawa: 22%.• Genale 2: 21%.• Gestro: 3% qulqulka dhinaca hoose.
3. Canshuurta Uumibaxa: Go’aanka Itoobiya ee ah inay dhisto keyd biyo oo aad u ballaaran oo hawada u furan, kuna yaalla cimilo aad u qalalan, wuxuu leeyahay kharash culus oo uumibax iyo dhir-uumibax ah. Goobta GD-3 oo keliya, qiyaastii 178 milyan oo mitir kuyuubik oo biyo ah ayaa sannad kasta hawada ku baaba’a—taas oo u dhiganta 7% awoodda guud, mana anfacdo labada dal midna.
adinside1Iyadoo dhisaysa shabakado aad u isticmaala biyaha oo uumibaxoodu sarreeyo, isla markaana diiddan inay saxiixdo Heshiis khasab ah oo Wadaagga Biyaha Xuduudaha ka Gudba ama dammaanad qaaddo Qulqulka Aasaasiga ah ee Deegaanka ee Ugu Yar, siyaasadaha Itoobiya waxay khatar jiritaan ku yihiin beeraha Soomaaliya ee dhinaca hoose.
V. Isbarbardhigyada Istaraatiijiga ah: Yaraynta Ula Kaca ah iyo Ka-reebista Kas ah
Habka Itoobiya ayaa sidoo kale tilmaamaya farqi weyn oo u dhexeeya sida Addis Ababa u maamusho waxyeellada dhinaca sare ka dhalata ee saameysa deriskeeda dhinaca hoose:
• Habka Kenya (Yaraynta Ula Kaca ah): Wabiga Omo, Itoobiya waxay aqoonsatay in biyo-xireennadeeda dhinaca sare ay waxyeello culus u geysan doonaan Harada Turkana iyo bulshooyinka ku dhow. Iyadoo doonaysa inay magdhowdo saameyntaas la ogyahay, Itoobiya waxay Kenya u soo bandhigtay wax-is-weydaarsi magdhow ah: helitaanka shabakaddeeda korontada iyo 500 MW oo koronto jaban ah. Labaatankii sano ee la soo dhaafay, Itoobiya waxay sidoo kale noqotay awood goboleed oo hormuud ka ah injineernimada biyaha. Iyadoo ay taageerayaan raasamaal ay dowladdu hagto iyo iskaashi caalami ah, Addis Ababa waxay si nidaamsan u wadday qorshayaal guud oo loogu talagalay togagga Genale-Dawa (Jubba) iyo Wabi Shabeelle.
Shabakadda Biyo-xireennada Isdaba-joogga ah
Itoobiya waxay raacday istaraatiijiyad biyo-xireenno isdaba-joog ah: taxane biyo-xireenno isku xiga oo isku marin-webi ku yaalla, loona naqshadeeyay in lagu kordhiyo haynta biyaha iyo soo-saarka korontada.
• Genale-Dawa III (GD-3): Waxaa la furay Febraayo 2020, biyo-xireenkan weyn ee ujeeddooyinka badan leh, kana samaysan buuxin dhagax oo wejigiisu shub yahay, wuxuu leeyahay awood kayd biyo oo dhan 2,570 milyan oo mitir kuyuubik (Mm^3) iyo awood koronto-soo-saar oo rakiban oo dhan 254 Megawatt (MW).
• GD-5 iyo GD-6: Qaybahan hoose ee la qorsheeyay ee silsiladda ayaa loo qorsheeyay in la dhammaystiro 2032 iyo 2029, siday u kala horreeyaan. Awoodahooda kaydinta waxaa lagu sheegay 132 Mm^3 iyo 183.6 Mm^3.
• Leexinta Laamaha Webiga: Kaabayaal dheeraad ah ayaa maamula laamaha yaryar, oo ay ka mid yihiin Biyo-xireenka Chelchel ee 50 Mm^3 ee laanta Gestro iyo mashruuca Welwel ee laanta Mena.
Baaxadda Isbeddelka Beeraha iyo Xoolo-dhaqatada
adinside2Qorshayaasha Itoobiya waxay dhigayaan 93 mashruuc oo waraabin dhexdhexaad iyo waaweyn ah, kuwaas oo daboolaya in ka badan 1 milyan oo hektar. Barnaamijka ayaa la saadaalinayaa inuu ugu dambayn biyo magaalooyin iyo nolol-beereed u sahlo qiyaastii 15 milyan oo qof oo ku nool qaybaha Itoobiya ee togga. Maadaama qiyaastii 90% ilaa 95% qulqulka guud ee togga uu ka soo bilowdo Itoobiya, webigu dabiici ahaan waa xilliyeed badan, iyadoo xilliyada roobka ee Gu’ iyo Dayr ay isugu beddelaan xilliyada aadka u qallalan ee Jilaal iyo Xagaa.
III. Qorshaha Itoobiya: Maamul Hal-dhinac ah iyo Awood
Labaatankii sano ee la soo dhaafay, Itoobiya waxay isu beddeshay awood goboleed oo injineernimada biyaha ah. Iyadoo haysata maalgashi ay dowladdu taageerto iyo iskaashi caalami ah, Addis Ababa waxay hormarisay qorshayaal horumarineed oo isku dubbaridan oo loogu talagalay togagga Genale-Dawa (Jubba) iyo Wabi Shabeelle.
mashruucyo waraabin ah oo lagu beegsanayo in ka badan 1 milyan oo hektar oo dhul waraaban ah. Qaab-dhismeedkan ayaa la saadaalinayaa inuu ugu dambayn biyo magaalooyin iyo nolol-beereed siiyo qiyaastii 15 milyan oo qof oo ku nool qaybaha Itoobiya ee togga.
IV. Qiimeynta “Iska-indhatirka”: Doorashada Beddellada Waxyeellada Badan
Iyadoo raadineysa inay dadkeeda saboolnimada ka saarto, Itoobiya waxay ku doodeysaa mabda’a sharciga caalamiga ah ee Isticmaalka Caddaaladda ah ee Macquulka ah. Hase yeeshee, qaabka ay u hirgelisay qorshayaasheeda wuxuu muujinayaa waddo hal dhinac ah oo ka tallaabsatay beddello waxyeello yar. Khubarada diblomaasiyadda biyaha ayaa ku doodaya in Itoobiya ay ballaarin kartay fursadaha dhaqaale ee gudaha iyadoo cadaadis yar saareysa beeraha Soomaaliya:
1. Waraabinta Dusha Dhulka ee Biyaha Badan Isticmaasha iyo Biyaha Dhulka Hoostiisa: Qorshaha guud ee Itoobiya wuxuu si weyn ugu tiirsan yahay kanaallo dusha furan oo biyuhu cufis ahaan u maraan. Maadaama waraabintu isticmaasho biyaha la leexiyay, inteeda badan mar dambe kuma soo noqdaan nidaamka webiga. Itoobiya waxay taa beddelkeeda ka soo saari kartay biyaha dhulka hoostiisa ee ballaaran, dibna u buuxsama, ee togga Genale-Dawa iyadoo adeegsanaysa waraabin dhibic-dhibic ah oo ku shaqaysa tamarta qorraxda, taas oo si weyn u yarayn lahayd biyaha dusha sare ee ay qaadato.
2. Kaydadka Biyaha Waaweyn iyo Korontada Ku Socota Qulqulka Webiga (RoR): Kaydka weyn ee GD-3 oo dhan 2,570 Mm^3 waxaa ugu horrayn loo dhisay taageeridda koronto-dhalinta biyaha. Itoobiya waxay dooran kartay warshado yaryar oo Ku Socda Qulqulka Webiga ah, kuwaas oo xawaaraha dabiiciga ah ee webiga u isticmaala inay ku wareejiyaan marawaxadaha ka hor inta aysan isla markiiba 100% biyaha ugu celin marin-biyoodka, taas oo aan wax dhimitaan saafi ah ku keenin mugga biyaha dhinaca hoose.
• Habka Soomaaliya (Ka-reebista Kas ah): Togagga Jubba iyo Wabi Shabeelle, Itoobiya waxay lahayd faham la mid ah oo ah in silsiladdeeda weyn ee dhinaca sare iyo qorshayaasheeda waraabinta biyaha badan isticmaala ay ka hor istaagi karaan beeraha Soomaaliya ee dhinaca hoose biyo. Inkastoo ay arrintaas ogayd, ma aysan bixin wax magdhow ah, wax yareyn ah, ama gargaar ah. Natiijadu waa siyaasad waxyeellada xuduudaha ka gudba loogu khafiifiyay hal deris, balse gebi ahaanba aan wax looga qaban deris kale.
VI. Geerida Riyo: Mashruuca Biyo-xireenka Baardheere
Horumarka Itoobiya ee dhinaca sare ayaa si joogto ah u beddelay doorashooyinka kaabeyaasha gudaha Soomaaliya, gaar ahaan Mashruuca Biyo-xireenka Baardheere ee taariikhiga ah.
Aragtidii Ka Horreysay Dagaalka
Waxaa la hindisay dabayaaqadii 1970-meeyadii iyo 1980-meeyadii xilligii maamulka Maxamed Siyaad Barre, Biyo-xireenka Baardheere waxaa loogu talagalay inuu tiir u noqdo madax-bannaanida dhaqaale ee Soomaaliya.
• Tilmaamaha: Biyo-xireenka shubka ah ee la soo jeediyay, oo dhererkiisu ahaa 75 mitir, wuxuu abuuri lahaa keyd biyo qaada 3,4
