Muqdisho (AX) — Qiimaha badeecadaha ay Soomaaliya sannadkii soo dejiso ayaa ku dhow $9 bilyan, taas oo muujinaysa ku-tiirsanaanta dalka ee badeecadaha dibadda iyo baahida degdegga ah ee loo qabo in la horumariyo wax-soo-saarka gudaha, ayuu sheegay Wasiirka Ganacsiga iyo Warshadaha Jamaal Maxamed Xasan.
Isagoo Talaadadii ka hadlayay Muqdisho, Xasan wuxuu sheegay in badeecooyin badan oo hadda Soomaaliya la keeno lagu soo saari karo gudaha dalka, haddii warshadleydu helaan fursad wanaagsan oo ay ku gaaraan maalgelin, kaabayaal iyo jawi ganacsi oo taageero leh.
- Advertisement -
“Waxaan la safan doonaa qofka dalka gudihiisa wax ku soo saara, warshad leh, shaqo abuur sameeya isla markaana dalka maalgeliya. Kaas ayaa ah qofka aan la shaqeyn doono,” ayuu yiri Xasan.
Soomaaliya waxay sannado badan diiwaangelinaysay farqi ganacsi oo weyn, iyadoo soo dejintu aad uga badan tahay dhoofinta. Sanduuqa Lacagta Adduunka ayaa filaya in soo dejinta badeecaduhu gaarto qiyaastii $8.2 bilyan sannadka 2026, marka loo eego dhoofinta oo ku dhow $1.3 bilyan. Farqiga ganacsi ee guud ee dalka ayaa la saadaalinayaa inuu sannadkan gaaro qiyaastii $7.7 bilyan.
Cuntadu waxay ka dhigan tahay qayb weyn oo ka mid ah kharashka soo dejinta. Xogta Bangiga Adduunka ayaa muujinaysa in cuntadu ay ahayd qiyaastii saddex-meelood meel soo dejinta badeecadaha Soomaaliya sannadkii 2024, iyadoo wadarteedu ahayd ku dhowaad $2.5 bilyan kadib markii ay korortay 26% marka loo eego sannadkii ka horreeyay. Dalka ayaa sidoo kale si weyn ugu tiirsan shidaal, dawooyin, alaabaha macaamiisha iyo agabka dhismaha ee dibadda laga soo dejiyo.
Xasan wuxuu ugu baaqay shirkadaha Soomaaliyeed inay kordhiyaan maalgelinta wax-soo-saarka, isaga oo sheegay in dalku leeyahay awood shaqaale iyo karti dhaqaale oo uu ku soo saari karo wax badan oo ka mid ah waxa ay dadkiisu isticmaalaan.
Wuxuu sidoo kale ku dhiirrigeliyay macaamiisha inay doortaan badeecadaha gudaha lagu sameeyo, isaga oo ku dooday in baahida gudaha oo xoogaysata ay gacan ka geysan doonto abuurista shaqooyin, yareynta ku-tiirsanaanta soo dejinta iyo kobcinta dhaqaalaha.
Warshadaha wax-soo-saarka Soomaaliya ayaa weli xaddidan, waxaana hortaagan caqabado muddo dheer jiray sida qiimaha korontada oo sarreeya, helitaanka maalgelin oo xaddidan iyo kaabayaal aan ku filnayn. Bangiga Adduunka ayaa tamarta qaaliga ah ku tilmaamay caqabad weyn oo hortaagan tartanka ganacsiyada iyo ballaarinta warshadaha.
Koronto-dhalintu weli waxay inta badan ku tiirsan tahay naaftada dibadda laga soo dejiyo, taas oo ganacsiyada u nugleysa isbeddellada qiimaha shidaalka ee caalamiga ah. Inkastoo qiyaastii 71% qoysaska Soomaaliyeed ay sheegeen inay heli karaan koronto sahankii 2025, haddana 21% oo keliya ayaa helay koronto ka badan siddeed saacadood maalintii, sida uu sheegay Bangiga Adduunka.
Xasan wuxuu qiray culayska korontada qaaliga ah iyo caqabadaha maamul ee horyaalla warshadleyda, isaga oo sheegay in dowladda ay qorsheyneyso inay ganacsiyada kala shaqeyso yareynta caqabadahaas.
“Waxaan ka hadlaynaa summadda ‘Made in Somalia’. Marka badeecaddu sidato shaabaddaas oo muujinaysa in dalka lagu soo saaray lana dhoofiyay, waxay sharaf u tahay qaranka,” ayuu yiri.
Wasaaradda Ganacsiga waxay damacsan tahay inay abuurto aagag warshadeed iyo aagag dhaqaale oo gaar ah si loo soo jiito maalgelin loona kordhiyo wax-soo-saarka gudaha, ayuu Xasan sheegay.
“Warshaduhu waa laf-dhabarta dhaqaalaha dalka,” ayuu yiri.
Wasaaraddu waxay sidoo kale diyaarinaysaa oo dhammaystiraysaa sharciyo la xiriira ganacsiga, tartanka iyo ilaalinta macaamiisha, iyadoo isla markaana dejinaysa xeerar lagu maamulo ganacsiga elektaroonigga ah.
Xasan wuxuu bangiyada iyo shirkadaha maalgashiga ka codsaday inay maalgelin badan u jiheeyaan wax-soo-saarka, beeraha iyo kalluumeysiga, isaga oo xusay in raasumaalku hadda inta badan ku urursan yahay ganacsiga iyo dhismaha.
Saldhigga dhoofinta ee Soomaaliya oo xaddidan ayaa gacan ka geystay sii jiritaanka isu-dheellitir la’aanta ganacsi. Xooluhu dhaqan ahaan waxay ka mid ahaayeen badeecadaha ugu waaweyn ee dalka dhoofiyo, halka abaaraha iyo fatahaadaha soo noqnoqda ay wiiqeen wax-soo-saarka beeraha isla markaana kordhiyeen baahida cuntada dibadda laga soo dejiyo.
Dadaalka lagu ballaarinayo wax-soo-saarka gudaha ayaa imanaya xilli Soomaaliya ay raadineyso waddooyin cusub oo lagu helo maalgashi gaar loo leeyahay, iyadoo kobaca dhaqaaluhu wajahayo cadaadis sii kordhaya. Bangiga Adduunka ayaa qiyaasay in dhaqaaluhu kobcay qiyaastii 3% sannadkii 2025, isagoo hoos uga dhacay ku dhowaad 4% sannadihii 2023 iyo 2024, sababo la xiriira hoos u dhaca gargaarka dibadda, abaaraha iyo kororka kharashka nolosha.
Xasan wuxuu hadlay maalmo kadib markii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu sheegay in Soomaaliya ay xaqiijisay kaydka yuraaniyamka, lithium-ka iyo cobalt-ka, iyadoo maamulkiisu ka shaqeynayo soo jiidashada maalgashiga waaxda khayraadka dabiiciga ah.
Isagoo Sabtidii ka hadlayay furitaanka Madasha Maalgelinta Horumarinta Soomaaliya ee Muqdisho, Maxamuud wuxuu sheegay in macdanta muhiimka ahi ay noqon karto waddo weyn oo horumar dhaqaale lagu gaaro.
“Maanta, dunidu waxay si weyn u danaynaysaa macdanta, gaar ahaan waxa loo yaqaan macdanta muhiimka ah,” ayuu yiri Maxamuud. “Hadday tahay yuraaniyam, lithium, cobalt ama kuwo kale oo badan oo hadda caalamku raadinayo, jiritaankooda Soomaaliya waa la xaqiijiyay.”
