Baarlamaanka Soomaaliya ayaa sheegay in codbixintii Maarso 2026 ay dhammaystirtay dastuurka ku-meel-gaarka ah ee dalka, kaas oo dhaqangalayay tan iyo 2012-kii. Dastuurkan oo la qaatay xilli Soomaaliya ay dib u dhis ku jirtay ka dib dagaalkii sokeeye, ayaa ka tagay su’aalo muhiim ah oo ku saabsan qaybsiga awoodda u dhexeeya dowladda federaalka iyo maamul goboleedyada oo aan xal loo helin. Dowlad Goboleedka Puntland iyo Jubbaland, oo ah laba ka mid ah dowlad goboleedyada federaalka, ayaa diiday natiijadaas. Mucaaradkoodu wuxuu dhalinayaa su’aal udub-dhexaad u ah nidaamka federaalka ee Soomaaliya: yaa dhammaystiri kara dastuur marka qaar ka mid ah dowlad goboleedyadu ay diidaan heshiiska uu soo saaro?
Dowlad Goboleedka Puntland ayaa ka qaybgalay wadahadaladii December 2022 ee ku saabsanaa qaybsiga awoodaha iyo garsoorka, balse ma saxiixin labadii qoraal ee ka soo baxay. Dowladda federaalka iyo afar dowlad goboleed oo kale, oo ay ku jirto Jubbaland, ayaa saxiixay labada qoraal.
- Advertisement -
Sidaas darteed, su’aashu waxay tahay in diidmada Dowlad Goboleedka Puntland ay u dhiganto codka diidmada (veto), iyo arrimaha dastuuriga ah ee haray haddii aysan sidaas ahayn.
Qodobbada 44 iyo 54, oo ka hadlaya khayraadka iyo qaybsiga awoodaha, ayaa inta badan loo turjumaa inay u baahan yihiin in arrimaha “laga wada hadlo oo lagu heshiiyo”. Laakiin qoraalka rasmiga ah ee af-Soomaaliga kuma jiro erey u dhigma “lagu heshiiyo”; wuxuu si cad u dalbanayaa in laga wada hadlo. Xafiiska Siyaasadda ee Qaramada Midoobay u qaabilsan Soomaaliya ayaa ku tilmaamay nuqulka Ingiriisiga ee si weyn loo faafiyay inuu yahay turjumaad aan rasmi ahayn oo ka mid ah qoraalka rasmiga ah ee af-Soomaaliga ee la saxiixay lana shaabadeeyay.
Ereyga af-Soomaaliga ah wuxuu kala saarayaa wadatashi, wadahadal iyo heshiis. Meelo kale, wuxuu adeegsadaa ereyga “heshiis” marka uu tixraacayo isafgarad. Hase yeeshee, faallooyinka af-Ingiriisiga ayaa si isdaba joog ah ula dhaqmay ereyada dheeriga ah sidii inay ka muuqdeen qodobka la ansixiyay. Dalab kasta oo ku saabsan in la raaco Dastuurka Soomaaliya waa inuu ka bilaabmaa luuqadda uu dhab ahaan ka kooban yahay.
Turjumaad khaldan ayaa abuurtay xujo dastuuri ah oo gaar ah oo loogu talagalay falanqaynta af-Ingiriisiga: awood noocee ah oo sharci ah ayaa la siin karaa shuruud heshiis oo Qodobka 54 uusan si gaar ah u sheegin?
Dowlad Goboleedka Puntland ayaa fadhiyay miiska wadahadalka ee December. Waxay booskooda u reebeen wadatashi gudaha ah, ka dibna waxay sheegeen bishii Janaayo 2023 inay rabaan wadahadallo gaar ah oo ay la yeeshaan Muqdisho. Ka dibna waxay diideen martiqaadyadii ay dib ugu soo biiri lahaayeen madasha wadajirka ah.
Bishii Juun 2023, Dowlad Goboleedka Puntland ayaa soo bandhigay heshiiskii ay doorbidayeen. Waxay sheegeen in awood kasta oo ka baxsan afarta awoodood ee federaalka ee Qodobka 54 – arrimaha dibadda, siyaasadda lacagta, difaaca, muwaadinnimada iyo siyaasadda socdaalka – ay tahay inay hoos timaado “awoodaha dastuuriga ah ee gaarka ah” ee dowlad goboleedyada. Xitaa afartaas aag, Muqdisho waa inay “gaaraan isafgarad” ay la yeeshaan Dowlad Goboleedka Puntland xagga hirgelinta ilaa inta laga dhammaystirayo Dastuurka federaalka iyo in dastuurka federaalka iyo kan Dowlad Goboleedka Puntland la waafajinayo. Nidaamka khayraadka ayaa si gooni ah loogala xaajoon doonaa dowlad goboleed kasta. Dowlad Goboleedka Puntland ayaa soo jeediyay in marka hore heshiis lala gaaro Muqdisho, ka dibna la raadiyo iswaafajin iyo afti.
Qodobka 54 si toos ah uma siin dowlad goboleedyada awoodo ka baxsan afartaas aag; wuxuu u daayay qaybsiga ballaaran in laga wada hadlo. Dowlad Goboleedka Puntland waxay bixinayeen jawaabtooda ku saabsan su’aashaas dastuuriga ah ee aan xalka loo helin.
Aragtida Dowlad Goboleedka Puntland ee ku aaddan dowladda federaalka ayaa ahayd mid xadidan xitaa marka la barbar dhigo federaalada aadka u kala daadsan. Bosnia iyo Herzegovina, tusaale ahaan, waxay siisaa hay’adaha guud awood ay ku maamulaan kastamka, ganacsiga dibadda iyo gaadiidka u dhexeeya qaybaha, iyo mas’uuliyado kale. Dowlad Goboleedka Puntland waxay raadinaysay in dowlad goboleedku gacanta ku hayo inta badan qaybaha dhaqaalaha iyo bulshada ee Soomaaliya, iyadoo khayraad-wadaagga u daynaysa heshiisyo laba geesood ah. Sidaas darteed, soo jeedintu waxay xambaarsanayd caqli-galnimo konfederaal ah: doodda ku saabsan qaybsiga awoodaha ee Qodobka 54 waxay qarinaysaa khilaaf ballaaran oo ku saabsan nooca dowlad ee ay tahay inay Soomaaliya noqoto.
Dowlad Goboleedka Puntland waxay ku soo biirtay nidaamka federaalka iyadoo leh dowlad iyo dastuur u gaar ah. Qodobka 142(1) wuxuu ilaalinayay awoodaha ka soo jeeda dastuurkaas intii lagu jiray kala guurka. Meelo kale, Dastuurku wuxuu si gaar ah u dalbanayay wadatashi ku saabsan nidaamka federaalka, go’aamada amniga iyo wadahadallada caalamiga ah ee qaarkood. Jubbaland waxaa laga yaabaa inay ku tiirsanaato xuquuqaha uu leeyahay dowlad goboleed kasta oo federaal ah, laakiin ma sheegan karto mowqifka dastuuriga ah ee Dowlad Goboleedka Puntland ka hor 2012. Golaha Wadatashiga Qaranka ayaa isu keenay hoggaamiyeyaasha federaalka iyo dowlad goboleedyada si ay uga wada hadlaan. Heshiisyadii December waxay siiyeen guddiga dib-u-eegista iyo guddiga kormeerka ee Baarlamaanka agab ay u adeegsadaan diyaarinta wax ka beddelka la soo jeediyay. Taasi macnaheedu maaha in Dowlad Goboleedka Puntland ay ku qasbanaadeen kaliya sababtoo ah afar dowlad goboleed oo kale ayaa aqbalay qoraallada. Ma aysan aqbalin. Laakiin in saxiixa Dowlad Goboleedka Puntland uu ahaa mid dastuuri ah oo lagama maarmaan ah waa arrin kale. Sida uu qabo hannaanka dastuuriga ah, Baarlamaanku wuxuu lahaa awood uu ku ansixiyo qoraal dastuuri ah oo mideysan.
Nidaamka gaarka ah ee dhammaystirka ayaa u baahnaa aqlabiyad laba-meelood-meel ah mid kasta oo ka mid ah aqallada baarlamaanka, oo ay ku xigto aqlabiyad afti dadweyne ah si loo ansixiyo. Uma baahnayn oggolaansho dheeraad ah oo ka yimaada madaxweyne kasta oo dowlad goboleed ah. Dastuurku wuxuu sidoo kale siiyay dowlad goboleedyada kuraas ay ku yeeshaan hay’adaha dib-u-eegista iyo matalaad ku leh Aqalka Sare, oo ah aqalka Baarlamaanka ee u qaabilsan dowlad goboleedyada federaalka.
Dastuurku wuxuu saadaaliyay in dhammaan hay’adaha federaalka iyo dowlad goboleedyadu aysan isla markiiba jiri doonin. Wuxuu si ku-meel-gaar ah u siiyay hawlihii Aqalka Sare ee maqan Aqalka Shacabka, oo ah aqalka hoose, iyadoo loo baahan yahay in si habboon loo tixgeliyo qaybsiga awoodda federaalka iyo danaha gobollada. Dowlad goboleedyada ku soo biiraya goor dambe waxay geli doonaan nidaam dastuuri ah oo la wadaago; qoraalku ma abuurin marxalad ansixineed oo gaar ah oo loogu talagalay xubin kasta oo cusub.
Warqaddii ay bishii September u qoreen Qaramada Midoobay, Dowlad Goboleedka Puntland waxay ku ilaaliyeen diidmadooda dhanka sharciga ah iyagoo ku baaqaya “heshiis siyaasadeed”. Waxay soo jeediyeen “wadahadal Soomaaliyeed oo loo dhan yahay” si loo dhiso khariidad kala guur ah, oo ay taageerayaan dhexdhexaadin ka imanaysa dowladaha xubnaha ka ah Golaha Ammaanka iyo dammaanad-qaade amni. Nuxur ahaan, taasi waa codsi dib loogu furayo gorgortanka siyaasadeed. Wadahadalku wuxuu xallin karaa khilaafka, raadinta dhexdhexaadintuna kama tanaasulayso xuquuqaha dastuuriga ah. Jilayaasha dibadda ayaa laga yaabaa inay gacan ka geystaan dhex-dhexaadinta heshiis kale, laakiin Soomaaliya oo keliya ayaa heshiiskaas siin karta awoodda sharciga dastuuriga ah ee Soomaaliya.
Dadka dhaliila ayaa sheegaya in heshiis dastuuri ah oo muhiimad intaas le’eg u baahan yahay wax ka badan tirooyinka baarlamaanka: wuxuu u baahan yahay “isafgarad qaran”.
Aqbalaadda ballaaran ayaa xoojin karta cimriga Dastuurka. Somali Public Agenda ayaa ku baaqay wadahadal dib loo bilaabo, iyo mid ka mid ah dariiqyada la soo jeediyay, ansixinta baarlamaanka ee isbeddellada lagu gaaray wadahadalka. Tanaasulka siyaasadeed iyo dowladda dastuuriga ah isma diidana. Dhibaatadu waxay timaadaa marka isafgaradka loo arko shuruud oggolaansho oo dheeraad ah oo uusan Dastuurku laftiisu dhisin.
Dastuurka Ku-meel-gaarka ah ee 2012 wuxuu ka dhashay gorgortan siyaasadeed. Gorgortankaas wuxuu ahaa mid muhiim ah sababtoo ah wuxuu noqday sharci, isagoo abuuraya hay’ado, xuquuqo iyo xeerar loogu talagalay inay ka badbaadaan isbahaysiyadii ka wada hadlay. Heshiis cusub ayaa laga yaabaa inuu dib u qaybiyo awoodaha ama uu dhiso xuquuqo oggolaansho oo cusub, laakiin isbeddelladaas waxay weli u baahan doonaan inay helaan awood dastuuri ah.
Sidoo kale, heshiis u dhexeeya Dowlad Goboleedka Puntland iyo Muqdisho ma matali doono dowlad goboleed kasta oo kale, Baarlamaanka, kooxaha mucaaradka ama codbixiyaha Soomaaliyeed. Waxay muujinaysaa in labada maamul ay xalliyeen khilaafkooda. Laakiin yaa xaqiijin kara “isafgarad qaran” oo ka baxsan taas? Ereyga ma bixinayo jawaab sugan, si kasta oo ay aqbalaadda ballaaran u noqon karto mid la doonayo.
Diidmada Dowlad Goboleedka Puntland kaligeed kama hor istaagin Baarlamaanka inuu ansixiyo wax ka beddelka. Qof kasta oo ka hor imanaya tallaabada Baarlamaanka waa inuu aqoonsadaa xeerka dastuuriga ah ee uu ku xad-gudbay. Dastuurka 2012 wuxuu u xilsaaray khilaafaadka federaalka iyo dowlad goboleedyada Maxkamadda Dastuuriga ah; qoraalka 2026 wuxuu si cad u oggolaanayaa dib-u-eegista habraacyada wax ka beddelka wuxuuna siinayaa Maxkamadda Sare ee Federaalka hawlihii Maxkamadda Dastuuriga ah ilaa inta maxkamaddaas laga dhisayo.
Muwaadiniinta, Dastuurku wuxuu dejinayaa habkiisa oggolaanshaha. Qodobka 190 wuxuu oggolaanayaa in qoraalku dhaqangalo ka hor aftida, halka Qodobka 195 uu u xafidayo oggolaanshaha ugu dambeeya ee dadweynaha codbixinta marka la xaqiijiyo shuruudaha lagama maarmaanka ah, oo ay ku jiraan diiwaanka codbixiyeyaasha qaranka oo dhammaystiran oo la xaqiijiyay iyo guddiga doorashada oo si buuxda u shaqaynaya. Codbixintaas weli ma dhicin. Mana aha ansixinta baarlamaanka iyo heshiis caalami ah oo dhexdhexaadin ah mid beddeli kara.
Marka khilaaf kasta oo weyn uu u baahdo in xeerarka dib looga wada hadlo, waxay noqotaa mid aad u adag in heshiis dastuuri ah uu gaaro dhammaystir.
_______________________
Abdurahman Nur waa falanqeeye wax ka qora siyaasadda Soomaaliya, federaalnimada iyo arrimaha dastuuriga ah.
