Marka hay’adaha dowladdu isku dhex milmaan, dhaliisha siyaasaddana loo arko colaad, waxaa halis gelaya tiirarka dowladnimada. Soomaaliya maanta waxay wajahaysaa xaalad ay si isa soo taraysa uga muuqdaan khilaafyo hay’adeed, isku-duubni yari iyo hoggaan aan mar walba si cad isugu waafaqsanayn.
Intii lagu jiray dowladdii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, waxaa soo noqnoqday dhaliilo la xiriira sida loo maareeyo awoodda, xiriirka dowladda iyo mucaaradka, iyo jawaabaha ay masuuliyiinta dowladdu ka bixiyaan dadka ama siyaasiyiinta dhaliila maamulka. Haddii wasiir ama mas’uul dowladeed uu dhaliil siyaasadeed u fasirto weerar shakhsi ah, dabadeedna awoodda uu hayo u adeegsado inuu kaga jawaabo qof mucaarad ah, waxaa wiiqmaya aragtida ah in dowladdu u adeegto dhammaan muwaadiniinta, halkii ay u adeegaysay koox ama mowqif siyaasadeed oo gaar ah.
- Advertisement -
Arrintaas waxay sii yeelanaysaa culays marka laga eego anshaxa iyo xirfadda shaqo ee masuuliyiinta dowladda. Wasiirku ma aha afhayeen xisbi, ee waa mas’uul qaran. Waxaa laga filayaa inuu ilaaliyo hay’adda uu hoggaamiyo, danta guud u adeego, isla markaana u dulqaato dhaliisha siyaasadeed. Dowlad xooggan laguma qiimeeyo inta ay aamusiin karto dadka dhaliila; waxaa lagu qiimeeyaa sida ay u qaabilo dhaliisha iyadoo ilaalinaysa sharciga iyo nidaamka.
Sidoo kale, marka safiirro ama masuuliyiin diblomaasiyadeed ay isku qabtaan awoodaha iyo waajibaadka safaaradda, arrintu kuma koobna in la ogaado qofka saxan iyo qofka qaldan. Su’aasha muhiimka ahi waxay tahay cidda dejinaysa xuduudaha awoodda hay’adaha dowladda iyo cidda xaqiijinaysa in xuduudahaas la ixtiraamo. Dibloomaasiyadda qaranku waxay u baahan tahay hal jiho, amar cad iyo kala dambayn. Khilaafyo bannaanka u soo baxa waxay dhaawici karaan sumcadda Soomaaliya, gaar ahaan xilli dalku u baahan yahay kalsooni caalami ah.
Waxaa kale oo walaac leh faragelinta iyo isku dhex yaaca ka dhasha marka mas’uul ka tirsan hay’ad sharci-dejin ahi si toos ah uga hadlo ama ugu dhex galo shaqooyin ay leedahay hay’ad fulineed, sida Wasaaradda Arrimaha Dibadda. Hay’ad kasta oo dowladeed waxay leedahay waajibaad iyo xuduud uu qeexayo dastuurka iyo sharcigu. Marka xuduudahaas la isku qaldo, waxaa dhaawacmaya mabda’a kala-soocidda awoodaha.
Haddaba waxaa soo baxaysa su’aal siyaasadeed oo ka weyn khilaafaadka hadda muuqda: maxaa dhici kara haddii Madaxweyne Xasan Sheekh uu sameeyo isku-shaandheyn siyaasadeed ama xukuumadeed xilli ay jiraan doodo ku saabsan sharciyadda iyo muddada uu xilka hayo?
Haddii wasiirro ama masuuliyiin xilalkooda waaya ay markaas go’aansadaan inay si siyaasadeed uga hor yimaadaan madaxweynaha, khilaafku wuxuu ka gudbi karaa isbeddelka Golaha Wasiirrada, wuxuuna geli karaa marxalad cusub oo muran siyaasadeed iyo hay’adeed ah. Arrintaasi waxay si gaar ah khatar u noqon kartaa haddii uusan jirin hannaan cad oo lagu xalliyo khilaafka.
Si kastaba, waxaa muhiim ah in la kala saaro hal arrin: sharciyadda siyaasadeed iyo tan dastuuriga ah laguma go’aamiyo hadal siyaasadeed oo keliya. Haddii ay jirto dood dhab ah oo ku saabsan muddada xilka, waa in lagu xalliyaa dastuurka, sharciga iyo hay’adaha awoodda u leh fasiraadda iyo go’aaminta arrimahaas. Siyaasiyiintu ma noqon karaan garsoorayaal go’aan ka gaaraya arrin iyaga khusaysa.
Dhibaatada ugu weyn ee Soomaaliya haysata, sida aan u arko, kuma koobna qof xilka haya ama qof laga qaadayo. Waxay ku saabsan tahay dhaqanka siyaasadeed ee ka dambeeya maamulka. Marka hay’aduhu ku tiirsanaadaan shaqsiyaad, xilalka dowladdana loo arko abaalmarin siyaasadeed, dhaliishana loo fasirto cadowtinimo, halka masuul kastana isku dayo inuu farageliyo shaqada hay’ad kale, nidaamka dowladnimadu wuu daciifayaa.
Hoggaan xumadu sidaas ayay inta badan ku bilaabataa; ma aha mar walba dhacdo weyn oo hal maalin gudaheed dhacda. Waxay ka dhalataa xuduudo yaryar oo la jebiyo, masuuliyiin aan lala xisaabtamin, hay’ado isku haysta awoodda iyo siyaasiyiin dantooda gaarka ah ka hormariya danta hay’adda ay matalaan.
Soomaaliya uma baahna khilaaf siyaasadeed oo kale oo ku salaysan shaqsi iyo kursi. Waxay u baahan tahay in la xoojiyo hay’adaha, lana aqbalo in mucaaradku yahay qayb ka mid ah nidaamka dimuqraadiyadda, ee uusan ahayn cadow ay dowladdu tahay inay meesha ka saarto.
Haddii hoggaanka qaranku ku guuldareysto inuu dejiyo xeerar cad oo dhammaan dhinacyadu u hoggaansamaan, khilaafka maanta u muuqda mid u dhexeeya shaqsiyaad wuxuu berri isu beddeli karaa khilaaf hay’adeed. Khilaaf hay’adeed, iyadoo Soomaaliya weli ku jirto dhismaha dowladnimada, wuxuu si fudud ugu gudbi karaa qalalaase siyaasadeed oo ka weyn kuwii hore.
Sidaas darteed, su’aashu kuma koobna cidda berri xilka haysa. Waxaa ka muhiimsan nooca dowladnimo ee Soomaaliya doonayso inay dhisto. Haddii nidaamku ku dhisnaado shaqsiyaad, daacadnimo siyaasadeed iyo awood aan si cad loo xadidin, dalku wuxuu sii geli karaa xaalad khatar ah. Haddii se la doorto hay’ad, sharci iyo isla xisaabtan, Soomaaliya weli waxay haysataa fursad ay kaga baxdo wareegga khilaafaadka siyaasadeed ee soo noqnoqda.
_____________________
[email protected]
