Qore: Yusuf Said Hersi, Jimco, Luulyo 17, 2026
Soomaaliya waxay gashay marxalad ay halis isku mar ah ka muuqato amniga, siyaasadda iyo mustaqbalka federaalka. Dowladda uu hoggaamiyo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa wajahaysa cadaadis ka dhashay amni-darrada, khilaafaadka siyaasadeed iyo doodaha sii xoogeysanaya ee ku saabsan jihada nidaamka federaalka. Caqabadahan, sida muuqata, waxay saameyn ku yeesheen dagaalka lagula jiro argagixisada iyo xiriirka dowladda federaalka kala dhexeeya dowlad-goboleedyada.
Dagaalka Al-Shabaab wuxuu ahaa ballanqaadkii ugu weynaa ee dowladda federaalka. In kasta oo horumar laga sameeyey deegaanno kala duwan, hawlgalladii ka socday gobollada dhexe ayaan weli keenin natiijooyinkii la filayey. Al-Shabaab waxay weli awood u leedahay inay weerarro qorsheysan ka fuliso gudaha dalka, taas oo hoosta ka xarriiqaysa baahida loo qabo istaraatiijiyad mideysan, taageero siyaasadeed iyo iskaashi dhab ah oo dhex mara dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Khilaafka u dhexeeya dowladda federaalka iyo Jubaland, dhankiisa, wuxuu sii kala fogeeyey dhinacyo ay ahayd inay garab isu noqdaan dagaalka lagula jiro argagixisada. Halkii diiradda la saari lahaa isku dubbaridka amniga iyo mideynta ciidamada Soomaaliyeed, muranka siyaasadeed ayaa sii xoojiyey shakiga ka dhex jira dowladda dhexe iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada. Marka laga eego aragtidan, khilaafaadka noocan ahi waxay wiiqayaan awoodda dowladda ee ka hortagga kooxaha hubeysan.
Dowlad-goboleedka Puntland ayaa dhinaceeda qaaday hawlgal culus oo ka dhan ah Daacish, gaar ahaan buuraha Calmiskaad ee gobolka Bari. Hawlgalladaasi waxay muujiyeen kartida iyo geesinimada ciidamada Puntland, sida lagu tilmaamay. Taageerada iyo bogaadinta loo muujiyey waxay xusuusin u yihiin in la dagaallanka argagixisadu yahay waajib qaran, isla markaana la dhiirrigeliyo cid kasta oo guul ka gaarta. Aragtidayda, guulahaas waa in loo aqoonsadaa guulo ay wada leeyihiin Soomaalida oo dhan, halkii looga dhigi lahaa arrin siyaasadeed oo kala fogaansho dhalisa.
Hase yeeshee, qaar ka mid ah shacabka iyo siyaasiyiinta Soomaaliyeed waxay dareensan yihiin in dowladda federaalku cadaadis siyaasadeed ku hayso Puntland, halkii ay mudnaan siin lahayd wadatashi iyo iskaashi. Kuwa aragtidan qaba waxay aaminsan yihiin in tallaabooyin ay qaaday dowladda qaarkood ay dhaawaceen kalsoonidii u dhexeysay dowladda dhexe iyo Puntland, isla markaana ay dhaliyeen walaac ku saabsan halka uu ku dambeyn karo nidaamka federaalku.
Muddo-xileedyada madaxda qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada ayaa sidoo kale noqday qodob muran badan dhaliyey. Waxaa jiray eedeymo siyaasadeed oo sheegayey in madaxda Koonfur Galbeed, Hirshabeelle iyo Galmudug ay xilalka sii hayeen iyadoo ay taagneyd dood sharci iyo mid siyaasadeed oo la xiriirta muddo-xileedyadooda. Dadka dhaliila xaaladdan waxay ku doodayaan in dowladda federaalku aysan si siman ula macaamilin dhammaan dowlad-goboleedyada, arrintaasina ay dhaawacday kalsoonida lagu qabo dhexdhexaadnimadeeda.
Waxaa kale oo jirta aragti xaaladda Koonfur Galbeed ku tilmaamaysa tusaale muujinaya sida khilaafka siyaasadeed iyo faragelinta dowladda dhexe ay u daciifin karaan hay’adaha dowlad-goboleedyada. Dad badan ayaa ka digaya in aan la dhowrin dastuurka, awood-qeybsiga iyo madaxbannaanida dowlad-goboleedyada, taas oo keeni karta xiisado siyaasadeed oo sii adkeeya xasilloonida dalka.
Federaalka Soomaaliya wuxuu salka ku hayaa iskaashi, is-ixtiraam iyo awood-wadaag. Marka dhinac uu dareemo in xuquuqdiisa la duudsiiyey ama siyaasadda loo adeegsaday, kalsoonida lagu dhisay dowladnimada Soomaaliya way yaraataa. Sidaas darteed, difaaca federaalku kuma eka ilaalinta dowlad-goboleedyada; wuxuu sidoo kale ilaalinayaa heshiiskii siyaasadeed ee dalka mideeyey.
Marka la eego hoggaanka qaranka, Soomaalidu waxay mar kasta filayaan dowlad bulshada isu keenta, dastuurka ilaalisa, khilaafaadkana ku xallisa wada-hadal iyo sharci. Hoggaanka wanaagsan waxaa lagu cabbiraa awooddiisa uu ku abuuro kalsooni, isugu soo dhaweeyo dhinacyada kala aragtida duwan, ugana hormariyo danta guud danaha siyaasadeed ee gaarka ah.
Gabagabadii, Soomaaliya maanta waxay taagan tahay meel xasaasi ah. Waxaa lagama maarmaan ah in laga baaqsado tallaabo kasta oo dhalin karta isku dhac amni ama siyaasadeed. Wada-hadal, dastuur iyo is-afgarad waa in lagu xalliyaa murannada, si loo ilaaliyo midnimada dalka iyo jiritaanka nidaamka federaalka. Aragti ahaan, mustaqbalka Soomaaliya wuxuu ku xirnaan doonaa biseylka siyaasadeed, dulqaadka iyo ixtiraamka ay madaxdu u muujiyaan sharciga iyo rabitaanka shacabka.
Waxaan rajeynayaa Soomaaliya nabad ah, mideysan, kuna dhisan caddaalad, dastuur si wadajir ah loo ixtiraamo iyo iskaashi dhex mara dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada. Dalku wuxuu u baahan yahay hoggaan mideeya shacabka, xoojiya hay’adaha dowliga ah, danta qarankana ka hormariya wax kasta oo kale.
______________________________Yusuf Said Hersi[email protected]
