By: Yusuf Said HersiFriday July 17, 2026
Soomaaliya waxay gashay marxalad ay halis isku mar ah ka muuqato amniga, siyaasadda iyo mustaqbalka federaalka. Dowladda uu hoggaamiyo Madaxweyne Xassan Sheekh Maxamuud ayaa wajahaysa cadaadis ka dhashay amni darrada, khilaafaadka siyaasadeed iyo doodaha sii xoogeysanaya ee ku saabsan jihada nidaamka federaalka. Caqabadahan, sida ay u muuqato, waxay saameyn ku yeesheen dagaalka argagixisada iyo xiriirka dowladda federaalka la leedahay dowlad-goboleedyada.
Dagaalka Al-Shabaab wuxuu ahaa ballanqaadka ugu weyn ee dowladda federaalka. In kasta oo horumar laga sameeyey deegaanno kala duwan, hawlgalladii ka socday gobollada dhexe ayaan weli keenin natiijooyinkii la filayey. Al-Shabaab waxay sii haysataa awood ay weerarro qorsheysan uga fuliso gudaha dalka, taas oo hoosta ka xarriiqaysa baahida loo qabo istaraatiijiyad mideysan, taageero siyaasadeed iyo iskaashi dhab ah oo u dhexeeya dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Khilaafka u dhexeeya dowladda federaalka iyo Jubaland, dhankiisa, wuxuu sii kala fogeeyey dhinacyo ay ahayd inay garab isu noqdaan dagaalka argagixisada. Halkii diiradda la saari lahaa isku dubbaridka amniga iyo mideynta ciidamada Soomaaliyeed, muran siyaasadeed ayaa sii xoojiyey shakiga ka dhex jira dowladda dhexe iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada. Marka laga eego aragtidan, khilaafaadka noocan ah waxay wiiqayaan awoodda dowladda ee ka hortagga kooxaha hubeysan.
Puntland State ayaa dhinaceeda qaaday hawlgal culus oo ka dhan ahaa Daacish, gaar ahaan buuraha Calmiskaad ee gobolka Bari. Hawlgalladaasi waxay muujiyeen kartida iyo geesinimada ciidamada Puntland State, sida lagu tilmaamay. Taageerada iyo bogaadinta loo muujiyey waxay xasuusin u yihiin in la dagaallanka argagixisadu yahay waajib qaran, isla markaana la dhiirrigeliyo cid kasta oo guul ka gaarta. Aragtidayda, guulahaas waa in loo aqoonsadaa guulo ay wada leeyihiin Soomaalida oo dhan, halkii looga dhigi lahaa arrin siyaasadeed oo kala fogaansho dhalisa.
Hase yeeshee, qaar ka mid ah shacabka iyo siyaasiyiinta Soomaaliyeed waxay qabaan dareen ah in dowladda federaalka ay cadaadis siyaasadeed ku hayso Puntland State, halkii ay mudnaan siin lahayd wadatashi iyo iskaashi. Kuwa aragtidan qaba waxay aaminsan yihiin in tallaabooyin ka mid ah kuwa dowladda ay dhaawaceen kalsoonidii u dhexeysay dowladda dhexe iyo Puntland State, isla markaana ay dhaliyeen walaac ku saabsan halka uu ku dambeyn karo nidaamka federaalka.
Muddo-xileedyada madaxda qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada ayaa sidoo kale noqday qodob muran badan dhaliyey. Eedeymo siyaasadeed ayaa jiray oo sheegayey in madaxda Koonfur Galbeed, Hirshabeelle iyo Galmudug ay xilalka sii hayeen iyadoo ay taagneyd dood sharci iyo mid siyaasadeed oo la xiriirta muddooyinkooda. Dadka dhaliila xaaladdan waxay ku doodayaan in dowladda federaalka aysan si siman ula macaamilin dowlad-goboleedyada oo dhan, arrintaasina ay dhaawacday kalsoonida laga qabo dhexdhexaadnimadeeda.
Waxaa kale oo jirta aragti ku tilmaamaysa xaaladda Koonfur Galbeed tusaale muujinaya sida khilaaf siyaasadeed iyo faragelin ka timaadda dowladda dhexe ay u daciifin karaan hay’adaha dowlad-goboleedyada. Dad badan ayaa ka digaya in aan la dhowrin dastuurka, awood-qeybsiga iyo madaxbannaanida dowlad-goboleedyada, taas oo keeni karta xiisado siyaasadeed oo sii adkeeya xasilloonida dalka.
Federaalka Soomaaliya wuxuu salka ku hayaa iskaashi, is-ixtiraam iyo awood-wadaag. Marka dhinac uu dareemo in xuquuqdiisa la duudsiiyey ama siyaasadda loo adeegsaday, kalsoonida lagu dhisay dowladnimada Soomaaliya way yaraataa. Sidaas darteed, difaaca federaalku kuma eka ilaalinta dowlad-goboleedyada; wuxuu sidoo kale ilaalinayaa heshiiskii siyaasadeed ee dalka mideeyey.
Marka la eego hoggaanka qaranka, Soomaalidu waxay mar kasta ka filayaan dowlad bulshada isu keenta, dastuurka ilaalisa, khilaafaadkana ku xallisa wada hadal iyo sharci. Hoggaan wanaagsanna waxaa lagu cabbiraa awooddiisa uu ku abuuro kalsooni, ku isu soo dhaweeyo dhinacyada kala aragtida duwan, uguna hormariyo danta guud dano siyaasadeed oo gaar ah.
Gabagabadii, Soomaaliya maanta waxay taagan tahay meel xasaasi ah. Waxa lagama maarmaanka ah waa in laga baaqsado tallaabo kasta oo dhalin karta isku dhac amni ama siyaasadeed. Wada hadal, dastuur iyo is-afgarad waa in lagu xalliyaa murannada, si loo ilaaliyo midnimada dalka iyo jiritaanka nidaamka federaalka. Aragti ahaan, mustaqbalka Soomaaliya wuxuu ku xirnaan doonaa biseylka siyaasadeed, dulqaadka iyo ixtiraamka ay madaxdu u muujiyaan sharciga iyo rabitaanka shacabka.
Waxaan rajeynayaa Soomaaliya nabad ah, mideysan, kuna dhisan caddaalad, dastuur si wadajir ah loo ixtiraamo iyo iskaashi dhex mara dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada. Dalka wuxuu u baahan yahay hoggaan shacabka mideeya, hay’adaha dowliga ah xoojiya, danta qarankana ka hormariya wax kasta oo kale.
______________________________Yusuf Said Hersi[email protected]
