Masar ayaa u diyaar-garoobaysa in ay markii ugu horreysay ciidamo milateri u dirto Soomaaliya, tallaabadaas oo xoojinaysa dadaalka ballaaran ee Qaahira ay ugu jirto xoojinta awoodeeda milateri iyo midda istiraatiijiyadeed ee Geeska Afrika. [Getty]
Kooxo farsamo oo ka tirsan milateriga Masar—oo ay ku jiraan la-taliyeyaal, tababarayaal iyo saraakiil—ayaa la sheegay in ay wadaan qaban-qaabada hawlgalkan, kaas oo daba socda heshiis iskaashi milateri oo ay Qaahira iyo Muqdisho kala saxiixdeen sanadkii 2024-kii.
- Advertisement -
Ciidamadan ayaa la filayaa in ay ku hawlgalaan qaab-dhismeedka iskaashiga amniga iyo milateriga ee labada dal, isla markaana ay qayb ka noqdaan Hawlgalka Midowga Afrika ee Taageerada iyo Xasilinta Soomaaliya, oo loo yaqaan AUSSOM.
Masar weli ma aysan shaacin wax macluumaad ah oo ku saabsan tirada ciidamada ay u diri doonto hawlgalkan ama heshiiska iskaashiga amniga iyo milateriga ee ay la leedahay Soomaaliya.
Ciidamada Masar ayaa la filayaa in ay saldhig ka dhigtaan aagga Ceelcade, oo ah goobtii hore ee garoonka diyaaradaha ee Cisiley oo ku yaalla waqooyiga magaalada Muqdisho. Goobtan ayaa ku taal gobolka Shabeellaha Dhexe, oo ah dhul xeeb ah oo hooseeya, kuna yaalla waqooyiga xuduudka maamulka Banaadir, waxaana ay qiyaastii 400 oo kiiloomitir u jirtaa barta ugu dhow ee xuduudka ay Itoobiya la wadaagto Soomaaliya.
Falanqeeyayaasha siyaasadda Soomaaliya ayaa sheegay in imaatinka ciidamada Masar uu sii qoto-dheereyn doono xiriirka milateri iyo midka amniga ee Muqdisho xilli xasaasi ah.
“Waxaan aaminsanahay in tani ay si gaar ah u khusayso caqabadaha amniga ee horyaalla Soomaaliya iyo xaaladda cakiran ee Geeska Afrika guud ahaan,” ayuu yiri Xasan Maxamed, oo ah falanqeeye siyaasadeed oo Soomaaliyeed iyo khabiir ku takhasusay arrimaha Afrika.
Isagoo la hadlayay The New Arab, Maxamed wuxuu sheegay inuu rajaynayo in hawlgalkani uu xoojiyo hay’adaha amniga iyo milateriga Soomaaliya, isla markaana uu gacan ka gaysto xasilooni ballaaran oo dalka oo dhan ah.
“Si kastaba ha ahaatee, guusha iskaashigan waxay ku xirnaan doontaa joogitaanka yoolal cad, isku-dubbarid buuxa oo lala yeesho hay’adaha Soomaaliya iyo ixtiraamka madax-bannaanida iyo danta qaranka ee Soomaaliya,” ayuu raaciyay.
Geeska Afrika, xilli xasaasi ah
Wafdi milateri oo ka socda Masar ayaa u safray caasimadda Soomaaliya 20-kii Sebtembar, halkaas oo ay kula kulmeen Wasiirka Gaashaandhigga Axmed Macallin Fiqi. Booqashadan ayaa timid shan maalmood ka dib markii saraakiil Masaari ah ay Muqdisho wadahadalo kula yeesheen saraakiil sare oo Soomaaliyeed oo ku saabsan iskaashiga difaaca, tababarka milateriga iyo dhisidda awoodda Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.
Kulammadan ayaa daba socday go’aankii Masar ee sanadkii 2025-kii ay xiriirka Soomaaliya kor ugu qaadday heer istiraatiijiyadeed.
Qaahira ayaa ballanqaadday in ay taageeri doonto Soomaaliya, waxayna marar badan ku celcelisay baahida loo qabo in la ilaaliyo madax-bannaanida dhuleed ee dalka iyo in laga hortago faragelinta dibadda ee arrimaha gudaha.
Soomaaliya ayaa sidoo kale si weyn looga hadlay wadahadalladii u dhexeeyay Madaxweynaha Masar Cabdifitaax al-Sisi iyo Agaasimaha CIA-da John Ratcliffe oo booqasho ku tagay dalkaas dabayaaqadii bishii hore.
Laga soo bilaabo Oktoobar 2024 ilaa Oktoobar 2026, Sisi wuxuu shan jeer Masar ku qaabilay Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud. Kulankoodii ugu dambeeyay wuxuu dhacay 3-dii Oktoobar magaalada Alamein ee waqooyiga badda Mediterranean-ka.
Maalintii xigtay, Qaahira ayaa martigelisay shir madaxeed afar geesood ah oo ay ka qaybgaleen Masar, Soomaaliya, Ereteriya iyo Suudaan. Hogaamiyayaashu waxay ku baaqeen in la ixtiraamo madax-bannaanida dawladnimo iyo midnimada dhuleed, waxayna diideen faragelinta shisheeye ee arrimaha gudaha ee dalalkooda.
Falanqeeyayaasha Masaarida ayaa sheegaya in kulammada iyo hadallada dadweynaha ay ka tarjumayaan go’aanka Qaahira ee ah in ay sii waddo taageeridda Soomaaliya xilli ay jirto cadaadis goboleed oo sii kordhaya.
“Masar waxay rabtaa in ay ka caawiso Soomaaliya ilaalinta biyaha dhulkeeda, ka hortagga khataraha gudaha iyo dibadda, sida argagixisada iyo budhcad-badeedda, iyo in laga hortago faragelinta shisheeye ee arrimaheeda,” ayuu u sheegay TNA khabiirka amniga ee Masar Lt. Gen. Khaled Okasha.
Wuxuu Soomaaliya ugu yeeray “qoto-dheerida istiraatiijiyadeed” ee Masar, isagoo xusay xiriirka ka dhexeeya xasiloonida waddankan Geeska Afrika iyo amniga Badda Cas, marinka Baabul-Mandab iyo marin-biyoodka koonfureed ee Kanaalka Suez.
“Burburka Soomaaliya wuxuu khatar gelin lahaa marin-biyoodka Badda Cas iyo Kanaalka Suez,” ayuu yiri Lt. Gen. Okasha, isagoo ka digay in cawaaqib xumadu ay ku fidi doonto dalal kale oo gobolka ah, ayna dhaawici doonto dhaqaalaha caalamka.
‘Dib-u-habayn’ istiraatiijiyadeed
Ciidamada Masar ayaa iman doona Soomaaliya iyadoo ay jirto jawi amni oo aad u colaad badan. Dhaqdhaqaaqa Al-Shabaab ee xiriirka la leh Al-Qaacida ayaa weli kula tartamaya dhul dawladda federaalka Soomaaliya, waxaana uu weli yahay khatar argagixiso oo halis ah.
Maxamed ayaa sheegay in ay jirto taageero dadweyne oo loo hayo joogitaanka milateri ee Masar, balse wuxuu ka digay in Al-Shabaab ay weli awood u leeyihiin in ay weeraro ba’an ku qaadaan ciidamada dawladda iyo dadka rayidka ah in kasta oo ay jiraan hawlgallo amni iyo milateri oo ballaaran oo ay wadaan maamulka.
“Dhaqdhaqaaqu wuxuu ka mid yahay caqabadaha amniga ee ugu waaweyn ee horyaalla dawladda hadda,” ayuu yiri Maxamed.
“Dagaalka lagula jiro dhaqdhaqaaqa wuxuu u baahan yahay dadaallo milateri oo isku dubaridan, kuwaas oo ay tahay in ay gacanta ku hayaan wax ka qabashada dhibaatooyinka siyaasadeed, dhaqaale iyo bulsho ee si xun u saameeya xasiloonida Soomaaliya,” ayuu raaciyay.
Hawlgalkan la filayo ayaa sidoo kale imanaya iyadoo hawlaha milateri ay ku kordhayaan xeebaha Soomaaliya. Israa’iil, gaar ahaan, ayaa ballaarinaysa joogitaankeeda halkaas ka dib markii ay aqoonsatay gobolka Waqooyi Galbeed ee Soomaaliya dabayaaqadii sanadkii hore.
Isla mar ahaantaana, xiriirka u dhexeeya Masar iyo Itoobiya ayaa weli ah mid aad u kacsan, halka dagaalkii sokeeye ee Itoobiya—oo u dhexeeya dawladda federaalka iyo toddobo kooxood oo fallaago ah oo ku sugan waqooyiga dalkaas—uu sii ballaaranayo.
Qaahira iyo Addis Ababa ayaa ku jira khilaaf xooggan oo ku saabsan sida Itoobiya ay u maamusho biyo-xireenka Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD), oo ah mashruuc koronto oo balaayiin doollar ah oo laga dhisay Niilka Buluugga ah. Webigu waa isha ugu weyn ee biyaha Niilka iyo isha ugu weyn ee Masar ay ka hesho biyaha macaan. Dalalku waxay sidoo kale isku khilaafsan yihiin qorshaha Itoobiya ee ah in ay biyo-xireenno dheeraad ah ka dhisto webiga Niil.
5-tii Oktoobar, Sisi wuxuu sheegay in Masar aysan ka tanaasuli doonin qayb ka mid ah saamigeeda sanadlaha ah ee biyaha Niil.
“Saamigani waa xuquuq taariikhi ah iyo mid sharci ah oo si adag loo aasaasay oo aan la dhimi karin ama aan la xadgudbi karin,” ayuu yiri Sisi.
Khudbad uu ka jeediyay telefishinka oo uu ku xusayay sanadguuradii 53-aad ee guushii Masar ee Oktoobar 1973-kii ay ka gaartay Israa’iil, wuxuu xuquuqda biyaha ku tilmaamay “xariiq cas” oo aan la dhaafi karin.
Masar iyo Itoobiya ayaa sidoo kale ku kala qaybsan dadaalka Addis Ababa ay ugu jirto in ay marin u hesho Badda Cas. Qaahira ayaa si adag uga soo horjeedda rajada ah in Itoobiya ay joogitaan milateri ku yeelato meel u dhow marin-biyoodka istiraatiijiyadeed ee muhiimka ah ee u horseedaya waqooyiga dhanka Kanaalka Suez.
Joogitaanka milateri ee Masar ay qorshaynayso in ay ku yeelato Soomaaliya ayaa qayb ka ah istiraatiijiyad ballaaran, ayay yiraahdeen falanqeeyayaashu, iyadoo Qaahira ay doonayso in ay dib u habayn ku samayso awoodeeda milateri iyo midda istiraatiijiyadeed ee Geeska Afrika si ay u ilaaliso danaha amniga qarankeeda ee muhiimka ah.
Dadaalku wuxuu dhaafsiisan yahay difaaca. Masar ayaa sidoo kale xoojisay ka-qaybgalka dhaqaale ee ay la leedahay dalalka gobolka, gaar ahaan Ereteriya, Uganda iyo Kenya.
“Masar waxay u baahan tahay joogitaankan milateri ee Geeska Afrika si ay u ilaaliso danaha amniga qarankeeda oo ay isaga celiso khataraha ku wajahan amnigan,” ayuu u sheegay TNA borofisar ku takhasusay cilmiga siyaasadda ee Masar Ayman Shabana.
Wuxuu sheegay in hawlgalka Masar uu sidoo kale ka caawin karo dalalka xulufada ah, oo ay ku jiraan Soomaaliya iyo Ereteriya, kuwaas oo wajahaya khataro sii kordhaya, ayna u badan tahay in ay la kulmaan qaar ka mid ah cawaaqibka ugu waaweyn ee dagaalka sokeeye ee Itoobiya.
“Joogitaanka milateri ee Masar wuxuu sidoo kale fariin cad u dirayaa dhinacyada gobolka in ay u baahan yihiin in ay laba jeer ka fikiraan ka hor inta aysan waxyeello u geysan danaha Masar,” ayuu raaciyay Shabana.
