Madina Muhyadin oo ganacsato iyo dilaaliin kala xaajoonaysa qiimaha arigeeda caafimaadka qaba/Mohamed-khadar Abdi/Ergo
Ka dib saddex sano oo abaar ah, qoysaska xoolo-dhaqatada ee gobolka Shabeellaha Dhexe ee Soomaaliya ayaa bilaabay inay bixiyaan deymahoodii, iyadoo roobabkii dhowaan da’ay ay soo nooleeyeen dhulkii daaqa, buuxiyeen ilihii biyaha, isla markaana soo celiyeen caafimaadka xoolahooda.
- Advertisement -
Xaaladaha soo hagaagaya ayaa sidoo kale kordhiyey dhaqdhaqaaqa suuqyada xoolaha ee Muqdisho. Dadka dib ugu soo noqday iibinta xoolaha waxaa ka mid ah Cabdullaahi Muhyadin Axmed, oo ah xoolo-dhaqato ka soo jeeda miyiga Cadale, kaas oo mar kale awooday inuu naaxiyo arigiisa.
Waxa uu horraantii Agoosto iibiyey 50 neef oo ari ah, isagoo ku helay $4,200. Lacagtaas ayuu $1,200 ka bixiyey ganacsatadii deegaanka ee qoyskiisa oo ka kooban sagaal qof siin jiray cunto iyo dhar xilligii abaarta, halka inta kale uu qayb ka mid ah keyd ahaan u dhigtay si uu uga gaashaanto dhibaatooyin mustaqbalka.
“Ilaahay iyo roobabka wanaagsan mahaddood, waxaan awooday inaan bixiyo deymahaygii. Haddii abaartu sii socon lahayd, ma aanan bixin lahayn, waxaana sii geli lahaa deyn badan,” ayuu u sheegay Radio Ergo suuqyada xoolaha ee Dayax ee degmada Gubadley, gobolka Banaadir, halkaas oo uu markii dambe ugu laabtay inuu ka soo ururiyo lacag ay weli ku lahaayeen dadka xoolaha iibsaday.
Cabdullaahi ayaa sheegay in iibinta xoolaha xilligii abaartu ay adkayd, maadaama qiimahoodu si weyn ugu xirnaa xaaladdooda. Qaar ka mid ah ariga ayaa lagu kala iibsan jiray $100 ilaa $130, halka kuwo kale lagu iibin jiray $60 ama $70 oo keliya. Dadka wax iibsanaya ayaa sidoo kale ku kala duwanaa iibka daynta ah: qaar ayaa dalban jiray xoolo deyn ah, halka qaar kalena aysan ku iibsan jirin shuruudahaas.
Wuxuu bilaabay inuu dayn qaato sannadkii 2023, ka dib markii xoolihiisu soo saari waayeen caano ku filan, dadkiina ay xiisihii u qabeen xoolaha lumiyeen. Markii abaarihii isdaba jooga ahaa ay sii xumaadeen, deyntu waxay noqotay habka ugu weyn ee uu qoyskiisa ku quudin jiray. Dadkii uu deynta ku lahaa ayaa marar badan ku cadaadin jiray inuu bixiyo, qaar ka mid ah milkiilayaasha dukaamaduna ugu dambayn way u diideen inuu dayn wax ku qaato.
Cadaadisku wuxuu gaaray meeshii ugu sarreysay horraantii sannadkan. Eheladiisu waxay siiyeen gargaar yar yar oo mararka qaar ah, balse qoysku wuxuu awoodi jiray inuu cunto karsado shan maalmood oo keliya toddobaadkii.
Roobabku tan iyo markaas waxay keeneen horumar muuqda. Cabdullaahi ayaa sheegay in 100-ka neef ee ari ah ee uga haray adhigiisa ay si fiican u tarmeen, halka helitaanka daaq iyo biyo uu aad u fududaaday.
“Hadda waxaan si fiican wax u cunnaa saddexda xilli ee cuntada. Waxaan haysannaa caano, caano-fadhi iyo subag badan,” ayuu yiri.
Cabdullaahi, oo 50 jir ah, wuxuu mar ka mid ahaa dadka xoolaha ugu badan lahaa deegaankiisa. Hase yeeshee, roobabkii aan ku filnayn ee socday 2023 ilaa 2025 ayaa sababay inuu waayo 350 neef oo ari ah iyo 27 neef oo lo’ ah, inta badan sabab la xiriirta daaq iyo biyo yaraanta.
Isagoo ka walaacsan in isbeddelka cimiladu ka dhigi karo roobabka mustaqbalka kuwo aan la isku halayn karin, wuxuu sheegay inuu qorsheynayo inuu lacag keydsado si qoyskiisa uga badbaadiyo abaar kale.
Xoolo-dhaqatada deegaanka ayaa sidoo kale isku ururinaya dhaqaale ay ku taageeraan qoysaskii ay abaartu baabi’isay nolol-maalmeedkooda, oo ay ku jiraan dadka u barakacay Cadale, Warsheekh iyo Muqdisho. Ilaa hadda, waxay 30 qoys siiyeen min 10 neef oo ari ah, si ay uga caawiyaan inay dib u bilaabaan xoolo-dhaqashadooda una dhistaan nolol-maalmeedkooda.
“Qoysaska barakacay waxaa dhiirrigeliyey xaaladaha soo hagaagay, qaarna waxay bilaabeen inay guryahoodii ku noqdaan. Kuwa sii joogayna dhaqaale ahaan ayay kasoo kabanayaan,” ayuu Cabdullaahi yiri.
Madina Muhyadin Axmed, oo ku nool miyiga Warsheekh, ayaa sheegtay in qoyskeeda oo ka kooban saddex qof ay sidoo kale ka soo baxayaan cunto yari iyo deymo isa soo tarayay. Roobabkii afartii bilood ee la soo dhaafay ayaa soo celiyey daaqii iyo biyihii, taas oo u sahashay arigeeda inay miisaan yeeshaan oo qiimo wanaagsan ku helaan.
Waxay sheegtay in iibinta 20 neef oo ari ah oo ay ku heshay in ka badan $1,300 ay yareysay culayskii haystay qoyskeeda.
“Waxaan $800 ku bixinay deymaha cuntada ee aan daynta kaga soo qaadanay dukaamada deegaanka intii u dhexeysay 2025 iyo bartamihii 2026. Lacagtii hartay waxaan ku iibsanay cunto iyo dhar qoyskayga,” ayay tiri.
Madina waxay weli haysataa 80 neef oo ari ah, kuwaas oo kasoo kabanaya isla markaana taraya. Maadaama daaq iyo biyo hadda la heli karo, qoyskeedu wuxuu sidoo kale ka gudbay cunto yaridii ay la kulmeen xilligii abaarta.
Carruurteedu waxay la kulmeen cunto-yari ka yar tan iyo bartamihii sannadka. Si ay u daboolto kharashaadka guriga, waxay saddexdii toddobaadba suuqa ku iibisaa laba ama saddex neef oo ari ah.
Hase yeeshee, Madina waxay sheegtay in joojinta isticmaalka lacagta shilinka Soomaaliga horraantii sannadkan ay dhibaatooyin dheeraad ah ku keentay xoolo-dhaqatada ku tiirsan lacagta caddaanka ah. Waalidkeed oo waayeel ah iyo ehel kale ayaa ku adkaatay isticmaalka adeegyada lacagaha taleefannada gacanta.
“Dadku ma yaqaannaan sida lacagta taleefanka loogu isticmaalo, gaar ahaan waayeelka. Si sahlan ugama bixi karaan. Lacagta caddaanka ah ayaa noo fiicnayd,” ayay tiri.
Inta badan xoolaha yimaada suuqa Dayax ee Gubadley waxay ka yimaadaan Shabeellaha Dhexe, halkaas oo roobab badan ka da’een.
Kulmiye Maxamuud Xasan, oo ka shaqeeya dilaalnimo suuqa, ayaa Radio Ergo u sheegay inuu diiwaangeliyey xoolo-dhaqatadii uu ka caawiyey iibinta xoolahooda qiimo wanaagsan. Diiwaannadiisu waxay muujiyeen macaamillo dhowaan la sameeyey oo ay ku lug lahaayeen 150 qoys. Qaar ayaa u sheegay in dakhligaasi ka caawinayo inay bixiyaan deymaha kana soo kabtaan bilo ay cunto yari ku jireen.
Kulmiye ayaa sheegay in kororka iibka xooluhu uu sidoo kale dilaaliinta siiyey shaqo iyo dakhli joogto ah, taas oo u sahashay inay taageeraan qoysaskooda.
