Iyadoo hoggaamiyeyaasha adduunku toddobaadkan u imaanayaan Turkiga shirka COP31, dalalka sida ugu daran u bixinaya kharashaadka isbeddelka cimilada waxay dalban doonaan wax ka badan ballanqaadyo. Waxay raadin doonaan taageero.
Honduras waxay ka mid tahay dalalka udub-dhexaadka u ah dooddan, iyadoo cimilo aad u daran iyo kor u kaca heerka badda ay cadaadis sii kordhaya saarayaan bulshooyinka ku nool xeebta Baasifigga ilaa waqooyiga fatahaaduhu ku badan yihiin.
Wariyaha Kate Varley iyo sawir-qaadaha Bram Verbeke ayaa ku safray dalka Bartamaha Ameerika, iyagoo la kulmay dadka ku nool safka hore ee qalalaasaha cimilada.
Haddii dadka deggan Cedeño la weydiiyo inay sifeeyaan magaalada ay tobannaan sano guri u ahayd, hal eray ayaa marar badan la maqlaa: janno.
Bulshadan ku taalla xeebta Baasifigga ee Honduras oo u dhexeysa xeebo ciid ballaaran leh iyo kaymo cagaaran oo cufan, waxay u muuqataa meel laga soo gooyay buug dalxiis.
Laakiin muuqaalkaas quruxda badan hoostiisa, magaaladu waxay u dagaallamaysaa sidii ay u sii noolaan lahayd.
Dhismayaal ay waxyeelleeyeen kor u kaca heerka badda iyo cimilo aad u daran oo ka dhacay Cedeño
Bilba bil, baddu waxay ku sii fidaysaa Cedeño, iyadoo baabi’inaysa guryaha iyo ilaha nololeed, isla markaana meel mar quruxda lagu yaqaanay u beddelaysa meel cabsi iyo khasaaro lagu garto.
“Wadnahaygu wuu ooyayaa”, ayay 48-jir Frances Azucena Cruz inoo sheegtay iyadoo farta ku fiiqaysa wixii ka haray gurigeeda. “Baddu wax walba way qaadatay.”
Dabaylo xooggan oo badda ka dhashay bishii May ayaa guriga ka dhigay meel aan lagu noolaan karin. Inta badan dhismuhu hadda wuxuu ku duugan yahay ciid, waxaana xeebta ka sarreeya oo keliya ka muuqda saqafka dhoobada la dubay.
“Weli waa halkan, laakiin wuu dhammaaday”, ayay iyadoo ilmeynaysa tiri.
Frances Azucena Cruz
Tani ma aha gurigii ugu horreeyay ee Frances lagu qasbo inay ka tagto. Iyadoo ah cunto kariye iyo ganacsato, waxay mar maamuli jirtay hoteel xeebeed ka kooban 10 qol. Hirarka ayaa sidoo kale qaatay guri ay hore u lahayd iyo aqal xeebeed ay cunto fudud ku iibin jirtay.
Iyadoo dakhligii ka dhammaaday, waxay sheegtay in quus ay qabsatay.
“In da’daydan aan meel eber ah ka soo bilaabo aad bay u adag tahay. Wax walba waan waayay. Maalin kasta way kasii daraysaa.”
Frances hadda waxay 11 qaraabo ah kula wadaagtaa guri kiro ah oo ka sii gudaha dalka ah, balse ma hubo sida ay u sii bixin doonto kirada ama waxa mustaqbalka u yaalla.
“Markaan ooyo waa sababta oo ah waxaan dareemayaa culays badan, maadaama aan wax badan qaban karin.
“Waxaan rabaa oo keliya in carruurtayda ay awoodaan inay ku noolaadaan kuna nastaan cabsi joogto ah la’aanteed oo ah in baddu sii korodho.”
Darbiyo dumaya iyo jajabka saqafyada
Khibradda Frances waxaa la wadaaga dhammaan bulshada yar ee Cedeño.
Marka hirarku dib u gurtaan, qaybo saqafyo jajaban, darbiyo dumaya iyo raadad madhan oo guryihii hore ah ayaa muujinaya sida joogtada ah ee biyuhu ugu soo siqeen gudaha dhulka.
Qashin burbur ah oo ku ururay xeebta Cedeño
Hay’adda Amnesty International waxay qiyaastay in xeebta Cedeño ay dib u gurato qiyaastii lix mitir sannad kasta.
Dadka deggan waxay sheegayaan in ugu yaraan 200 dhisme — oo ay ku jiraan guryo, kafateeriyo, maqaayado iyo dugsi — ay ku lumeen badda. Waxay sheegayaan in nabaad-guurku sii dardar gelayay tan iyo 2015.
Honduras waxay durba si weyn ugu nugushahay isbeddelka cimilada, Cedeño-na waxay si cad u muujinaysaa sida kor u kaca heerka badda uu u sii xoojin karo duufaannada badda iyo lumista caqabadaha dabiiciga ah ee xeebaha.
“Annagu ma aanan sababin dhibaatadan – warshadaha iyo isbeddelka cimilada ayaa na gaarsiiyay saamayntan,” ayuu yiri Dagoberto Majano, oo ah hoggaamiye bulsho iyo xubin ka tirsan Guddiga Deegaanka ee Gurmadka Cimilada, isagoo furaya khariidad duug ah oo magaalada ah.
Wuxuu farta ku fiiqay xaafado hadda biyaha hoostooda ku jira, wuxuuna sharraxay dhaawaca qoto dheer ee shucuureed iyo dhaqaale ee ka dhashay lumista dhulka, guryaha iyo shaqooyinka.
“Saamayntu ma ahayn oo keliya mid shucuureed, balse waxay ahayd mid nafsiyeed. Dad aad u badan ayaa u haajiray Maraykanka, Isbaanishka ama dalal kale.”
Dagoberto Majano wuxuu sheegay in warshadaha iyo isbeddelka cimiladu ay sababeen isbeddellada Cedeño
Hijrada ay sababaan cadaadisyada cimiladu waxay noqotay astaanta nolosha bulshooyinka sida Cedeño, iyadoo Maraykanku soo jiidanayo dad badan oo raadinaya shaqo iyo ammaan dheeraad ah.
Kuwa sii jooga waxay inta badan ku tiirsan yihiin lacag ay qaraabadooda dibadda joogta u soo diraan. Bangiga Adduunku wuxuu sheegayaa in xawaaladaha ay ka yihiin in ka badan 30% wax-soo-saarka gudaha ee Honduras, iyadoo qiyaastii 98% lacagahaas ay ka yimaadaan Maraykanka.
Hase yeeshee, tiirkaas nolosha ayaa hadda cadaadis ku jira.
Kumanaan Honduran ah ayaa laga masaafuriyay Maraykanka intii lagu jiray adkaynta siyaasadda socdaalka ee maamulka Trump.
Mid ka mid ah wiilasha Frances ayaa ka mid ah dadka la masaafuriyay, halka mid kalena uu dhowaan go’aansaday inuu dalkiisa ku soo laabto.
“Carruurtaydu mar dambe ima taageeri karaan,” ayay tiri. “Markii ay soo laabteenna ma jirin meel ay ku noolaadaan.”
Abaar, fatahaad, duufaanno: Honduras oo safka hore kaga jirta
Honduras waxay soo saartaa oo keliya 0.06% qiiqa gaasaska aqalka dhirta lagu koriyo ee dunida, hase yeeshee khubaradu waxay si joogto ah ugu daraan dalalka sida ugu nugul isbeddelka cimilada.
Hay’adda IMF waxay qiyaastay in cimilada aadka u daran ay dalka ku kacday qiyaastii 6.3% wax-soo-saarkiisa gudaha sannad kasta intii u dhexeysay 1960 iyo 2022 — culays sii kordhaya.
Kaydka Los Laureles oo heerka biyuhu hooseeyo, Tegucigalpa, Honduras
Horraantii sannadkan, mas’uuliyiintu waxay digniin cas ka soo saareen 75 degmo kadib markii abaar daba dheeraatay ay waxyeellaysay dalagyada oo ay sii xumaysay cunto-yaraanta. Saynisyahannadu waxay aaminsan yihiin in xaaladaha aadka u qalalan ay xiriir la lahaayeen ifafaalaha cimilada ee El Niño-ga xooggan, kaas oo kulaylka adduunku ka sii darayo.
Isla waqtigaas, Honduras waxay wajahayaa khatar ka soo horjeedda: roobab culus iyo fatahaado ka burbur badan.
Degmada waqooyi ee Cortés, Marta Maldonado waxay sheegtay in marar badan lagu qasbay inay gurigeeda ka cararto marka roobab culus ay webiga u dhow ka dhigaan inuu fataho.
“Markii hore waxay dhici jirtay 20-kii sanoba mar… Hadda aad bay uga soo noqnoqotaa”, ayay tiri haweeneydan 77-jirka ah.
Marta Maldonado waxay sheegtay inay adag tahay in marar badan meel eber ah dib looga dhiso
“Aad bay u adag tahay inaad wax walba lumiso oo aad isku daydo inaad guri meel eber ah ka soo dhisto – inaad mar walba dhoobo ka gurto oo aad tuurto dhar burburay. Sidaas laguma noolaan karo; ugu dambayn waad xanuunsanaysaa,” ayay Marta tiri.
Haweeney kale ayaa sheegtay inay 15 maalmood ku qaadatay saqafka gurigeeda, iyadoo sugaysa samatabbixin kadib markii duufaannadii Eta iyo Iota ay midba midka kale ku xigeen 2020, halka biyaha fatahadu ay guriga ku hareeraysnaayeen.
Raadka duufaan kuleylaha ah oo ka dhacay Honduras
Glenis Iriarte waxay nolosheeda horeba ula kulantay dhaawac nafsiyeed oo daran. Duufaannadu, ayay sheegtay, waxay ku dareen dhibaato kale.
“Waxaan xusuustaa inaan saqafkaas korkiisa joogay oo aan gabadhayda ku iri, ‘hadda waad maqli doontaa anigoo ooyaya, waad maqli doontaa anigoo qaylinaya’ sababtoo ah waa inaan sii daayaa wax kasta oo igu jiray.
“Markii aan hoos u soo degay, waxaan moodayay inaan waxyaabahayga qaar badbaadin karo, laakiin maya, wax walba way lumeen. Hanti 30 sano la ururinayay.”
Glenis Iriarte waxay 15 maalmood ku qaadatay saqafka gurigeeda iyadoo sugaysa in la samatabbixiyo kadib duufaan
Glenis hadda waxay taageero nafsiyeed ka helaysaa hay’ad ay maalgeliso hay’adda samafalka Ireland ee Trócaire. Waxay sheegtay in xaaladdeedu si weyn u soo hagaagtay, inkastoo rajada duufaan kale oo weyn ay weli cabsi geliso.
Nidaamyada digniinta hore
Trócaire waxay sidoo kale maalgelinaysaa mashaariic ka socda Honduras oo loogu talagalay inay bulshooyinka ka caawiyaan u diyaar garowga fatahaadaha ka hor intaysan dhicin.
Meel ka sii sarreysa togga, kaamirooyin iyo dareemayaal ayaa lagu rakibay dhowr meelood oo ku teedsan webiga Ulúa. Shabakadda kormeerku waxay dadka siisaa waqti dheeraad ah oo ay kaga falceliyaan marka biyaha fatahadu u soo gudbayaan dhanka hoose.
Nidaamka digniinta hore ee webiga Ulua
“Hore waxaan haysan jirnay siddeed saacadood oo keliya oo aan dadkeenna ku daad-gureyno,” ayuu yiri José Délmiz Cardona, madaxa Maareynta Khatarta ee degmada La Lima, oo loo arko halka ugu daran ee fatahaadaha Honduras.
“Laakiin hadda, basin-ka webiga Ulúa, waxaan haysannaa in ka badan 72 saacadood oo digniin hore ah, halka aagga Limón aan ku haysanno ku dhowaad 30 saacadood.
“Tani waxay u saamaxaysaa mas’uuliyiinta inay qaataan go’aanno sax ah, maareeyaan xaaladda, soo saaraanna digniino si dadkeennu u daad-gureeyaan oo ay ammaankooda u xaqiijiyaan.”
Xeeb-xireenno iyo marinnada biyo-mareennada ayaa sidoo kale laga dhisay hareeraha sariirta webiga.
Hadda, tallaabooyinkaas waxay ka mid yihiin agabka ugu wax-ku-oolsan ee ay heli karaan Hondurasiintu si ay u yareeyaan saamaynta cimilada isbeddelaysa.
Hase yeeshee, sida dalal badan oo nugul, la-qabsigu meel fog ma gaari karo. Caqabadda weyn ayaa ah in wax laga qabto xoogagga asal ahaan wada isbeddelka cimilada.
“Waxa qof walba doonayo inuu ka maqlo COP waa tallaabo,” ayuu yiri George Redman, agaasimaha Trócaire u qaabilsan Honduras.
“Dib-u-dhigis ku filan ayaa jirtay. Saamayntu waa dhab, dadka halkan joogaana way dhibban yihiin.
“Waa waqtigii waqooyiga warshadaha leh iyo dadka gacanta ku haya xalka dhibaatadan ay hadda tallaabo qaadi lahaayeen.”
