MAQAAL ARAGTIYEED: Wadahadalka Qaran ee Itoobiya: Dhisidda Midnimo Guud ahaan Qaran Kala-duwan
1. Bilowgii Wadahadalka Qaran ee Itoobiya
15-kii Luulyo 2026, Itoobiya waxay si rasmi ah magaalada Addis Ababa uga furtay Wadahadal Qaran oo taariikhi ah, kaas oo isu keenay 4,000 oo muwaadiniin ah—tiro aan hore loo arag. Kulanku wuxuu gorfaynayaa su’aalaha udub-dhexaadka ah ee lagu aqoonsaday hannaan ballaaran oo dalka oo dhan looga soo ururiyey ajandayaasha dadweynaha—arrimo ka tarjumaya meelaha ugu qotada dheer ee khilaafka iyo kala-aragti duwanaanshaha bulshada Itoobiya ee maanta.
Hannaanka waxaa hoggaaminaya 11 komishaneer oo si madaxbannaan loo doortay. Waajibaadkoodu wuxuu ka dhashay hannaan dadweyne oo hufan, waxaana si rasmi ah loo ansixiyey 29-kii Diseembar 2021, markaas oo Golaha Wakiillada Shacabku meel mariyey Baaq Lr. 1265/2021, laguna aasaasay Guddiga Wadahadalka Qaran ee Itoobiya (ENDC).
Sannado badan, Itoobiyaanku waxay ka doodayeen saamaynta dastuurka jira uu ku leeyahay xasilloonida siyaasadeed, kalsoonida hay’adaha, horumarka dimuqraadiyadda, nabadda iyo horumarka muddada dheer ee dalka. Aragti si weyn ay dadweynuhu u qabaan ayaa ah in nidaamka dastuuriga ahi, si aan ula kac ahayn, u xoojiyey kala-qaybsanaanta qowmiyadeed iyo goboleed halkii uu adkayn lahaa aqoonsi qaran oo mideysan. Sidaas darteed, go’aanka dowladda ee bilaabista wadahadalku wuxuu ka tarjumayaa himilo qaran oo ballaaran: in jiilalka mustaqbalka loo dhiso Itoobiya nabdoon, barwaaqo ah oo xasilloon.
Itoobiya, oo ah dalka labaad ee Afrika ugu dadka badan, dunidana kaga jirta kaalinta tobnaad, waa xarun ilbaxnimo oo qadiimi ah. Sumcaddeedu waxay ku dhisan tahay martigelinteeda, kala-duwanaanshaheeda dhaqan ee hodanka ah, sida ay uga go’an tahay isdhexgalka gobolka iyo taariikhdeeda madaxbannaanida. Dalku wuxuu sidoo kale muddo dheer gacan ka geysanayey nabadda iyo ammaanka caalamka, isagoo marar badan ciidamo u diray hawlgallada nabad-ilaalinta ee Qaramada Midoobay iyo Midowga Afrika ee ka socda qaybo ka mid ah qaaradda oo ay colaado saameeyeen.
Gudaha dalka, siyaasado cusub oo dib-u-habayn dhaqaale oo maxalli ah ayaa abuuraya dardar xooggan. Guulahaas dhaqan-dhaqaale, oo ay weheliso hannaan siyaasadeed oo cusub, waxay sii xoojinayaan muhiimadda Itoobiya u leedahay ammaanka gobolka iyo isdhexgalka dhaqaale. Hase yeeshee, horumar baaxaddaas leh wuxuu u baahan yahay saldhig dastuur oo lagu kalsoonaan karo iyo hay’ado dowladeed oo waara. Sidaas awgeed, wadahadal qaran oo nabdoon ayaa lama huraan u ah adkaynta nabadda iyo abuurista xaaladaha suurtagelinaya horumar waara.
Waayo-aragnimada Itoobiya ee dhexdhexaadinta gobolka waxay bixisaa cashar muhiim ah: dhibaatooyinka adag waxaa si wax-ku-ool badan loogu xallin karaa wadahadal nidaamsan halkii xoog loo adeegsan lahaa. Bulsho ay ka jirto kala-duwanaansho ballaaran oo diimeed, dhaqan, juqraafi iyo aqoonsi ku salaysan, waa lama huraan in la isku khilaafo arrimaha qaranka. Wadahadal qaran wuxuu bixiyaa hab dimuqraadi ah, hufan oo wax-ku-ool ah oo kala-duwanaanshahaas lagu wada gorfeeyo, halkii loo oggolaan lahaa in afka qorigu go’aamiyo. Iyadoo la isu keenayo odayaasha, dhallinyarada, haweenka, culimada diinta, xisbiyada siyaasadda iyo aqoonyahannada, hannaanku wuxuu doonayaa inuu aragtiyaha tartamaya ku xiro mustaqbal qaran oo la wadaago.
2. Siddeedda Tiir ee Waaweyn ee Ajandaha
Si doodda loo habeeyo loona bixiyo qaab-dhismeed cad oo wada-tashi, ENDC waxay caqabadaha ugu waaweyn ee dalka hoos geysay siddeed tiir oo waaweyn oo ajande:
· A. Dhismaha Qaranka, Qaab-dhismeedka Dowladda, Maqaamka iyo Maamulka Magaalooyinka Federaalka (Addis Ababa iyo Dire Dawa), Arrimaha Diinta, Tabashooyinka Taariikhiga ah iyo Dib-u-heshiisiinta, Dhismaha Hay’adaha, Sarreynta Sharciga iyo Xuquuqda Aadanaha, Arrimaha Dhaqan-dhaqaale, Beeralayda iyo Hab-nololeedka Xoolo-dhaqatada, La-dagaallanka Musuqmaasuqa iyo Maamul-wanaagga, iyo Nabad-dhisidda
ENDC waxay sidoo kale ururrada bulshada rayidka ah, jaamacadaha iyo xarumaha cilmi-baarista ku casuuntay inay qiimeeyaan oo horumariyaan tiirarka qabyo-qoraalka ah, taas oo qayb ka ah hannaan ansixin oo socda. Madal ansixineed oo dhowaan la qabtay, Guddoomiyaha Sare Prof. Mesfin Araya wuxuu sheegay in wadashaqaynta joogtada ah ee bulshada rayidka ahi ay laf-dhabar u ahayd sidii hannaanka looga dhigi lahaa mid loo dhan yahay, dhexdhexaad ah oo lagu kalsoonaan karo.
3. Xaaladda Hadda ee Doodda: Hannaanka Iswaafajinta
Wadahadalku wuxuu raacayaa hannaan nidaamsan oo salka hoose ka soo bilaabma, kaas oo loogu talagalay in ka-qaybgale kasta uu wax ku biirin karo. 4,000-ka ergo ayaa marka hore sameeyey siddeed gole oo mawduucyo gaar ah leh, mid kastaana ka kooban yahay 500 qof, iyadoo gole kasta loo xilsaaray hal tiir oo ajandaha ka mid ah. Gole kasta ayaa dabadeed loo qaybiyey 10 kooxood oo yaryar, midkiiba ka kooban yahay 50 ka-qaybgale, si loo dhiirrigeliyo dood faahfaahsan. Ka dib markii ay ka doodeen mawduucyadooda, kooxaha yaryar waxay mideeyeen gunaanadkooda, waxayna u gudbeen shan kooxood oo dhexdhexaad ah oo min 250 qof ka kooban, halkaas oo la isku barbar dhigi karo laguna heshiisiin karo mowqifyada tartamaya. Soo-jeedimaha ka dhashay ayaa markaas dib loogu celiyey golayaasha waaweyn ee mawduucyada si ay ugu sameeyaan tixgelin kama dambays ah oo dhammaystiran. Hannaanku hadda wuxuu marayaa marxaladdan muhiimka ah ee iswaafajinta. Guushiisu kuma xirna oo keliya rabitaanka in la hadlo, balse sidoo kale waxay ku xiran tahay dhegeysi taxaddar leh, si daacad ah ula falgalidda aragtiyaha ka soo horjeeda iyo diyaar-garow la wadaago oo tanaasul looga sameeyo mabaadi’da guud.
4. Hadallada Gunaanadka
Shirka Wadahadalka Qaran ee Itoobiya wuxuu xoojinayaa qodob aasaasi ah: midnimadu kuma xirna in bulsho kala-duwan laga dhigo mid isku mid ah. Waxay ku xiran tahay go’aanka ah in si daacadnimo, ixtiraam iyo dulqaad leh looga qaybqaato qaabaynta nidaam siyaasadeed oo ka sarreeya danaha shaqsiyadeed iyo kuwa kooxeed. Isku keenidda ajandayaasha kala duwan aad bay uga weyn tahay hawl habraaceed; waa geeddi-socod dib-u-dhis qaran. Waxay ka tarjumaysaa rajada malaayiin Itoobiyaan ah ee ah in dalku kakanaanta u beddeli karo isku-duubni, colaadda u beddeli karo dood wax-ku-ool ah, dooddana u beddeli karo jiho qaran oo la wadaago.
Guusha hindisahan taariikhiga ah waxay ugu dambayn ku xirnaan doontaa rabitaanka siyaasadeed ee lagu fulinayo gunaanadyadiisa iyo sida ay dhammaan daneeyayaashu uga go’an tahay inay dhowraan tanaasullada lagu gaaray iswaajinta. Iyadoo kakanaantii qarniyo badan loo beddelayo qaab-dhismeed lagu gaari karo horumar guud, wadahadalka qaranku wuxuu Itoobiya siinayaa fursaddeeda ugu wanaagsan ee ay ku gaari karto nabad waarta, hay’ado xasilloon iyo barwaaqo la wadaago.
Waxaa qoray Yidnekachew Tekle, Wasiir-la-taliye ka tirsan Qunsuliyadda Itoobiya ee Dowlad-goboleedka Puntland ee Soomaaliya.
AFEEF: Aragtiyaha lagu soo bandhigay maqaalkan waa kuwa qoraaga, mana aha kuwo si khasab ah uga tarjumaya mowqifka tifaftirka ee Axadle.
