Haddii aad muwaadin caadi ah oo Soomaaliyeed weydiiso waxa ay dowladdiisu u qabatay muddooyinkii u dambeeyay, inta badan jawaabta waxa ka horreeya dhoolla-tus qosol kooban ah. Qosolkaasi ma aha mid farxadeed; waa nooca ay dadku muujiyaan marka xaqiiqadu tahay mid cad oo aan dood ka fursanayn.
Haddii aad dhex marto suuq ku yaalla Xuddur ama maqaaxi shaaha laga cabo oo ku taal Muqdisho, cabashadu waa isku mid oo codkeeda ma beddelmo: dadka hoggaanka dalka haya danta gaarka ah ayay aad ugu guuleysteen, balse dalka laftiisu meel daran buu ku sugan yahay.
Tani ma aha dareen dadweyne oo meel iska yaalla oo keliya. Bishii February 2026, hay’adda Transparency International waxay soo saartay Warbixinteeda Qiimeynta Musuqmaasuqa (Corruption Perceptions Index) ee sannadka 2025. Soomaaliya waxay ka heshay qiimeyntaas 9 dhibcood oo keliya 100-kii, iyadoo fariisatay gunta ugu hooseysa ee liiska caalamka, waxayna kaalintaas la wadaagtaa dalka South Sudan, sannad ay celceliska guud ee duniduna hoos ugu dhacay heerkii ugu xumaa muddo toban sano ka badan. Tiro keliya ma wada qeexi karto xaaladda dal dhan, balse marka waddan uu sannadba sannadka ka dambeeya ka bixi waayo sagxadda hoose, arrintu dambe nasiib-darro uma aha ee waxay noqotaa dhaqan xidideystay.
Marka ay dowladdii isu rogto ganacsi qoys
Fikirka ah in awoodda laga helo dano gaar ah ma ahan wax ay hoggaamiyeyaasha Soomaalidu alifeen; meel kasta oo dunida ka mid ah ayay ka jirtaa. Hase yeeshee, waxa xaaladda Soomaaliya xanuunka gaarka ah u yeelaya ayaa ah sida xafiisyada dadweynaha si bareer ah loogu maamulo sidii dantiisa shakhsiga ah.
Wasiir ayaa la magacaabayaa; bilo gudahoodna qof qaraabadiisa ah ayaa ku guuleysanaya qandaraas weyn. Qof ay ilmo-adeer yihiin ayaa loo dhiibayaa jago muhiim ah. Mar qura waxaad arkaysaa dumaashigii oo noqday milkiilaha shirkadda adeegyada siisa wasaaradda. Qofna uma baahna inuu arrintan shaaciyo, maxaa yeelay qof kastaa wuu la socdaa habka wax loo maamulo.
Xilka dowladeed ma sii ahaayo mas’uuliyad qaran oo dhab ah, balse wuxuu isu beddelaa il-dhaqaale oo la boobo ka hor inta uusan waqtigu dhammaan. Hoggaamiyeyaal badan ayaa u dhaqma sidii dad ku jira xafiis kiro gaaban ah, maadaama ay ogsoon yihiin in joogitaankooda taladu yahay mid kooban oo aan la hubin mustaqbalkiisa. Waxay si degdeg ah gacanta ugu dhigaan wax kasta oo ay carruurtooda iyo qoysaskooda ugu xaqiijin karaan nolosha.
Dhif iyo naadir baa la isweydiiyaa su’aasha ah: “Muxuu dalku u baahan yahay?” Waxaase had iyo jeer maanka lagu hayaa: “Maxaan u reebtaa carruurtayda ka hor intaan cutubkani xirmin?”
Maqnaanshaha fikirka danta guud ee qaranka
Nidaamyada siyaasadeed ee fayoow, madaxdu waxay u doodaan sida ugu habboon ee shacabka loogu adeegi karo. Waxay isku khilaafi karaan dhismaha waddooyinka, dugsiyada, canshuuraha, iyo amniga, balse dhammaantood waxay aaminsan yihiin mabda’a aasaasiga ah ee ah in dowladdu u dhisantahay u-adeegidda muwaadiniinteeda.
Mabda’aasi aad buu ugu tabar-yar yahay Soomaaliya. Inta badan, su’aalo kooban oo xaddidan ayaa go’aamiya go’aannada siyaasadeed: Beeltee baa dan ugu jirtaa tallaabadan? Isbahaysigee ayay difaacaysaa arrintani? Yaa toos uga faa’iideysanaya? Saameyn noocee ah ayayse ku yeelanaysaa doorkayga doorashada soo socota ama gorgortanka kuraasta?
Danta qaranku ma sii aha hagaha go’aannada dowladda, balse waxay noqotay wax hadhow la xusuusto ama hal-ku-dheg lagu qurxiyo khudbadaha siyaasadda. Muwaadiniintu muddo kaddib arrintaas way fahmaan. Mar haddii ay ogaadeen in qoyska, beesha, iyo shabakadaha bulshadu yihiin waxa keliya ee abid gabbaadka u ahaa, waxay gebi ahaanba joojiyaan inay wax badan ka filaan dowladdooda.
Halkan ayuu ka bilowdaa burburka dhanka dhismaha qaranka. Xukuumaddu ma awooddo inay shacabka weydiisato naf-hurnimo, bixinta canshuurta, ama dulqaad xilli ay muwaadiniintu beeshooda kaga kalsooni badan yihiin dowladdooda. Intaa waxaa dheer, dowladdu ma dhisi karto mustaqbal waara haddii aysan awood u lahayn inay wax ka dalbato dadkeeda.
Hay’ado aan miciyo lahayn
Hunguri-weynida iyo damaca oo keliya ma aha waxa musuqmaasuqa noolaynaya. Wuxuu u sii jiraa sababtoo ah hay’adihii loo igmaday inay ka hortagaan baa ah kuwo aan shaqeyneyn, la caburiyay, ama la baal maray.
U fiirso waxyaabaha loo baahan yahay si xisaabtan dhab ah u jiro: Waxaa loo baahan yahay hanti-dhowre aan cabsi aqoon oo si adag u baara xisaabaadka dowladda; baarlamaan si dhab ah ula xisaabtama laanta fulinta halkii uu gorgortan hoose la gali lahaa; maxkamado awood u leh inay go’aan adag ka soo saaraan dadka awoodda leh isla markaana go’aankooda la fuliyo; iyo saxaafad xor ah oo baaritaan sameyn karta iyadoon ka baqeyn aargoosi.
Hay’adahan intooda badan magac ahaan way ka jiraan Soomaaliya, ugu yaraan marka sharciga la eego. Hase ahaatee, inta badan waxaa maqan madax-bannaanidii iyo awooddii fulinta. Ka dib marka warbixin la qoro, sanduuq baa la geliyaa oo la qariyaa. Fadeexad baa qaraxda, dabadeedna aamusnaan baa xigta. Mas’uulkii la eedeeyayna si qarsoodi ah ayaa jago kale loogu wareejiyaa. Hab-dhaqankan soo noqnoqda wuxuu qof walba barayaa hal cashar: dadka awoodda leh dhib ma soo gaaro.
Daacadnimadu waxay isu beddeshaa dhibaato marka aysan jirin wax isla-xisaabtan ah. Mas’uulka ku lug yeesha heshiisyada mugdiga ah ayaa ka dheereeya kan daacadda ah ee ka fogaada. Nidaamku aakhirka wuxuu dhiirrigeliyaa isla dabeecaddii loogu talagalay in la ciqaabo.
Yaa dhab ahaan bixiya qiimaha?
Aad bay u fududahay in musuqmaasuqa looga hadlo tirooyin ku jira warbixinno ama arrin laga sheekeysto oo keliya. Balse dad dhab ah ayaa bixiya qiimaha dhibaatadaas.
Waxaa dhibku ku dhacaa hooyada jidka dheer u soo lugeysa xarun caafimaad oo aan dawo lahayn. Waxaa dhibku ku dhacaa macallinka duruusta bixinaya isagoo aan mushaharkiisa waqtigii loogu talagalay helin. Dhallinyarada qalin-jebisay ee codsiyadooda shaqo u diray toban meelood waxay ogaadaan in fursadaha shaqo ay helaan dadka leh lambarka taleefan ee saxda ah ama haysta qabiilka la rabo. Waxaa dhibku ku dhacaa beeraleyda ku nool degmooyinka ay abaartu saameysay ee sugaya gargaar khudbadaha laga ballanqaaday balse aan dhulka ka muuqan.
Aragtiyo kuwan la mid ah ayaa lagu xusay faallooyinka laga bixiyay qiimeyntii ugu dambeysay: isbitaallada oo aan haysan dhaqaale, musuqa oo kobcaya, iyo difaacyada fatahaadaha oo aan weligood la dhisin. Soomaaliya si wanaagsan ayay arrintan u dareensan tahay. Abaaraha iyo daadadku waxay u soo noqnoqdaan si xanuun badan. Dal maalgashi ballaaran sameeyay oo qorshe leh dhibaato way soo gaari lahayd, balse saameyntu aad bay uga yarraan lahayd tan hadda jirta. Qorshe-xumadu ma aha oo keliya il-dhaqaale la’aan; ee waa dayac dhanka mudnaan-siinta ah.
Kalsooni-darrada ayaa ah khasaare kale oo adag in tiro lagu qiyaaso. Hay’adaha deeqaha bixiya way ka cago-jiidayaan taageerada. Maalgashadayaashu waxay ka fogaanayaan suuqa. Soomaalida qurbaha ku nool waxay isweydiinayaan in nidaamku u oggolaanayo inay dalka dib ugu laabtaan oo ay nolol cusub ka bilaabaan. Dadka daacadda ah, ha noqdaan kuwo dowladda dhexdeeda ku jira ama bannaanka jooga, waxaa ku adkaata inay rumeystaan in dadaalkooda la qiimeyn doono mar kasta oo ay fadeexad cusub soo baxdo.
Saameynta uu ku leeyahay dhismaha dowladnimada
Muddo sanado ah, Soomaaliya waxay dib u dhisaysay dowladnimadeeda, horumar la taaban karona waa la gaaray. Waxaa hadda jira hay’ado dowladeed oo aan jirin jiil ka hor. Dhallinyarada Soomaaliyeedna maanta waa kuwo hami leh, wax bartay, isla markaana xiriir la leh adduunka, si aanay waalidkood waligood qiyaasi karin.
Hase yeeshee, dhisidda xafiisyo iyo saxiixidda qandaraasyo ma aha waxa keliya ee dhismaha dowladnimadu ku xiran yahay. Waxay ku saabsan tahay helitaanka sharcinimada iyo kalsoonida muwaadiniinta ee ah in dowladdani ay iyaga leeyihiin ayna u adeegayso danahooda. Kalsoonidaas ayaana ah waxa uu musuqmaasuqu gudaha ka burburiyo.
Dowlad loo arko fursad lagu kobcinayo nolosha qoysaska madaxda waxay had iyo jeer ahaan doontaa mid nugul. Ciidanka amniga ee mushaharkooda la xado ama la daahiyo, waxaa u sahlan dadka kale inay u gacan-haadiyaan. Bulshooyinka aan taageero ka helin dowladda waxay amni iyo badbaado ka raadsan doonaan meelo kale, kuwaas oo aysan dhammaantood dan fiican ka lahayn. Sidoo kale, dadaallada dib-u-heshiisiinta ayaa fashilmaya, sababtoo ah kuwa dareemaya in dowladda dhexe ay khiyaantay ma helayaan dhiirrigelin ay wax ugu tanaasulaan.
Dhinacan marka laga eego, musuqmaasuqu waa qayb lama-huraan ah oo ka mid ah caqabadaha dhanka siyaasadda iyo amniga ee horyaalla Soomaaliya; si qoto dheer buuna ugu xiran yahay. Dal ay dadkiisu aaminsan yihiin in madaxdoodu aysan garab taagnayn, aad bay u adag tahay in kooxaha hubeysan lagaga guuleysto ciidan aysan shacabku aaminin.
Su’aasha ku saabsan waxa la reebayo
Arrintan oo dhan waa wax laga xumaado oo yaab leh. Raadinta hantida waxay madaxdu inta badan ku sababeeyaan inay tahay hab ay mustaqbalka carruurtooda ku ilaalinayaan. Balse, mustaqbal noocee ah ayay dhab ahaan u iibsanayaan?
Dhaxal xun weeye hanti laga dhisay dowlad sii dhimanaysa dhabarkeeda. Hantida dibadda loo qariyo ee laga dhoofiyo dalkii laga soo saaray waxay marag u tahay heerka uu gaarsiisan yahay kalsooni-darrada milkiilayaashu ku qabaan mustaqbalka Soomaaliya. Carruurta ku kora barwaaqada noocaas ah waxaa laga yaabaa inay dibadda ku noolaadaan nolol wacan, balse waxay dhaxlayaan dal burbursan iyo magac qoys oo lala xiriiriyo fashilka dalkooda.
Madaxda qoysaskooda uga taga xisaabaadka bangi ee ugu waaweyn ma aha kuwa taariikhdu si wanaagsan u xusuusan doonto. Kuwa la xusuusan doono waa kuwii ka tagay dowlad shaqaynaysa, macallimiin mushahar qaata, maxkamado caddaalad ah, iyo isbitaallo adeeg bixiya. Dhaxalkaasi ma aha mid lacag lagu iibsan karo; waa mid la dhiso, waxaana dhisa kuwa garwaaqsada in awoodda dadweynuhu tahay amaano la soo amaahday ee aysan ahayn hanti gaar loo leeyahay.
Maxaa dhab ahaan wax ka beddeli kara xaaladda?
Waxay noqon lahayd khiyaano haddii la iska dhigo inay jiraan xalal mucjiso ah oo fudud. Si kastaba ha ahaatee, waxaa jira tillaabooyin cadcad oo la qaadi karo.
Ugu horrayn, maaliyadda dadweynuhu waa inay noqotaa mid daahfuran. Si muwaadiniinta, saxafiyiinta, iyo ururrada bulshada rayidka ah ay ula socdaan dhaqdhaqaaqa lacagta, waa in miisaaniyadda, heshiisyada, iyo dakhliga lagu daabacaa luuqad fudud oo la fahmi karo. Musuqmaasuqu wuxuu ku dhex kobcaa qarsoodiga.
Midda labaad, hay’adaha kormeerku waxay u baahan yihiin madax-bannaani dhab ah, awood dastuuri ah oo sugan, miisaaniyado la ilaaliyo, iyo taageero siyaasadeed si ay tallaabo u qaadaan. Hay’ad ilaalo ahi weligeed wax ma qaniinto haddii ay ku tiirsan tahay dadka loogu talagalay inay iyadu ilaaliso.
Midda saddexaad, waa inay jiraan ciqaabo iyo cawaaqib muuqda. Kalsoonida dadweynuhu waxay si dhab ah u kici lahayd haddii hal kiis oo weyn si caddaalad ah loo qaado oo go’aan adag laga gaaro, taas oo ka faa’iido badan boqol qorshe oo cusub oo warqadaha ku qoran. Dadku waa inay arkaan in sharcigu si siman u qabanayo kuwa sare iyo kuwa hooseba.
Midda afraad, aqoonta iyo kartida waa inay noqdaan qiyaasta ugu weyn. Nidaamka oo dhami wuxuu bilaabaa inuu isbeddelo marka qandaraasyada iyo shaqooyinka dowladda lagu bixiyo aqoon iyo karti halkii lagu bixin lahaa xiriir gaar ah iyo qaraabo-kiil. Kartidu waxay mar kale noqonaysaa il-rajo. Ugu dambayntii, qurbajoogta, odayaasha dhaqanka, warbaahinta, culimada diinta, iyo muwaadiniintuba waxay ku leeyihiin door muhiim ah. Hoggaamiyeyaal badan ayaa u dhaqma si ka wanaagsan marka ay ogyihiin in dadku isha ku hayaan isla markaana ay adkaato ceebta ka dhalata ficilladooda.
Gunaanad
Hibada, adkaysiga, iyo hal-abuurka dadka Soomaaliyeed waa kuwo baaxad weyn. Isla dadkii gacmahooda ku dib-u-dhisay xaafadaha, qurbaha lacagaha uga soo diray eheladooda, ganacsiyadana dhistay iyadoo aysan jirin dowlad shaqaynaysa, ayaa si buuxda u awooda inay dhisaan dowlad lagu kalsoonaan karo.
Awooddu ma aha waxa dalka ka maqan; waxa ka maqan waa dhaqan hoggaamineed oo danta dalka hor mariya tan gaarka ah. Soomaaliya waxay sii wadi doontaa inay ku dhex jirto loolankan aan dhammaadka lahayn—iyadoo tiro yar oo dad ah ay horre u socdaan halka dalka intiisa kale uu la tacaalayo sidii uu u noolaan lahaa—ilaa inta xilka dowladda loo arkayo mas’uuliyad qaran halkii loo arki lahaa fursad dhaqaale oo qoys.
Go’aanka horyaalla madaxdu waa mid adag balse ma aha mid murugsan: In hanti la urursado ama qaran la dhiso. Kuwa labadaba ku fashilmay taariikhdu si fiican uma xusuusan doonto; waxayse diiwaangelin doontaa qof kasta wadada uu doortay.
________________________________
Hussein Shegow Mohamed waa qoraa Soomaaliyeed ahna falanqeeye arrimaha siyaasadda iyo amniga. Waxa uu shahaadada Master-ka ku qaatay Xiriirka Caalamiga ah iyo Dibloomaasiyadda (International Relations and Diplomacy), isagoo shahaadada koowaadna ku qaatay Xiriirka Caalamiga ah. Shaqadiisa falanqayneed waxay diiradda saartaa amniga Soomaaliya, maamul-wanaagga, iyo nabadda waarta.
